Kroegtijger Pierre Bokma voelt de vrijheid in stamcafé De Smoeshaan

EINDELIJK WEEKEND PIERRE BOKMA

Het is Eindelijk Weekend. Acteur Pierre Bokma (62) bezoekt zijn stamcafé, De Smoeshaan in Amsterdam.

Foto Erik Smits

Nee, van echt weekend is geen sprake, niet als je acteur bent. Maar: ‘De dagen belóven wel altijd wat. Het zijn stoute dagen, dagen met geheimpjes.’

Die geheimpjes worden zorgvuldig bewaard in café De Smoeshaan, de plek waar de kroegtijger in Pierre veertig jaar geleden werd geboren, toen de muren nog zwart zagen en de bar nog achter stond. Veertig jaar later is de tijger in een dinosaurus veranderd, maar brullen doet hij nog steeds, liefst aan de stamtafel, aspergesoepje erbij. Lukt dat niet, ‘dan mis ik een ankerpunt, simpel’.

Het zit ‘m in de kroeg zelf, dat ‘roddelmonster’ met zijn malle trappetjes en opkamertjes, je moet ‘m kennen om er te komen, de ‘meesten worden afgeschrikt door de ons-kent-ons-adem die er naar buiten waait’. Het zit ‘m in de mensen, Kees (Prins) en Gijs (Scholten van Aschat) en Niek en Ánnick, nou ja, en wie er verder maar aanwaait, dat is nu juist het aardige van een stamkroeg.

En het zit ‘m in de vrijheid. Hier worden afspraken gemaakt en beloftes gebroken, rekeningen vereffend en nieuwe geopend, er wordt gediscussieerd en gelachen, hier heeft hij ooit gehoord dat hij Hamlet mocht spelen. Ze zaten er soms tot vijf, zes uur ‘s ochtends, én maar discussiëren, én maar roken, pokeren ook, schitterend. Zo laat wordt het tegenwoordig niet meer, er zijn allemaal jonkies bijgekomen, they flock together, dus daar kun ‘je niet zomaar tussen gaan zitten als ouwe bok. Je praat op een andere manier over ontwikkelingen, zij starten nog, dat moet je laten.’

Wat ook verandert: omdat het café meer bij het naastgelegen Theater Bellevue moet gaan horen, wordt de boel binnenkort verbouwd en de vraag is of iedereen daarna terugkeert. Pierre: ‘Ik moet nog zien of dat duivenkompas dan nog werkt.’ Dan, zwaaiend naar een stamgast: ‘Hé Georgie! Ik kreeg laatst een berichtje van Grunberg: ‘wat vind jíj nou van de complottheorieën van George van Houts?”

Als Arnon dat wil weten, moet-ie zelf maar naar De Smoeshaan komen.

Advertisements

De man die ten onder gaat. Het posttraumatisch proza van Philip Roth (1933-2018)

CULTUUR

Rob Schouten 

Philip Roth behoorde tot de meest gelauwerde schrijvers van Amerika. © AP
NECROLOGIE

In één week raakte de Amerikaanse literatuur twee van haar gezichtsbepalende auteurs kwijt. Na vorige week de rechts-conservatieve dandy Tom Wolfe, nu de links-progressieve Philip Roth.

De dood van Roth, die gisternacht op 85-jarige leeftijd in een ziekenhuis in Manhattan overleed, berooft de wereld niet alleen van een van haar belangrijkste en meestgelezen schrijvers maar ook van een jarenlang geheide Nobelprijskandidaat die de prijs evenwel nooit ontving vanwege de anti-Amerikaanse stemming onder de Zweedse juryleden, zoals dat overigens ook grote schrijvers als Vladimir Nabokov en John Updike overkwam. En dat terwijl hij enkele werken schreef die tot de belangrijkste van de Amerikaanse en de Westerse literatuur behoren, waaronder ‘Portnoy’s complaint’ (‘Portnoy’s klacht’) uit 1969 en ‘The plot against America’ (‘Het complot tegen Amerika’) uit 2004.

Philip Milton Roth werd in 1933 geboren in Newark, New Jersey, in een liberaal joods middenstandsgezin. Steeds opnieuw koos hij in zijn werk zijn eigen achtergrond als uitgangspunt, bijna al zijn hoofdpersonen uit de meer dan dertig romans die hij schreef stammen uit het jaar 1933 en uit het ietwat morsige industriestadje Newark. Niettemin maakt hij er steeds weer een ander personage van, met nieuwe ervaringen en gevoeligheden, alsof zijn eigen biografie almaar nieuwe aspecten en perspectieven bood.

In de biografie ‘Roth’ die Claudia Roth Pierpoint (geen familie) schreef, laat ze aan de hand van zijn oeuvre dat ze vergelijkt met allerlei familie-anecdotes, zien hoe Roths vaak controversiële literatuur steeds opnieuw voortkomt uit zijn biografie. Tegelijkertijd beschreef hij zijn eigen wereld scherper en toegespitster dan ze in werkelijkheid was.

Xenofobie

Hoewel Roths joodse afkomst prominent in zijn boeken doordringt, beschouwde hij zichzelf niet als een joods maar als een Amerikaans schrijver. In die hoedanigheid ventileerde hij in zijn boeken en daarbuiten uitgesproken ideeën over de Amerikaanse politiek en de maatschappij. Met onder meer de satire als wapen waarschuwde hij keer op keer tegen de xenofobie en het conservatisme in het beloofde land van de emigranten, die zijn eigen grootouders ook nog waren.

Aanvankelijk maakte Roth vooral naam als schandaalschrijver, die in de jaren zestig de Amerikaanse pudeur opschudde. Zijn iconische roman Portnoys complaint, de biecht van een joods-Amerikaanse 33-jarige man tegen zijn psychiater over zijn seksuele obsessies, trok vooral vanwege de expliciete passages veel aandacht.

Niet alleen positieve aandacht overigens, met name de joodse gemeenschap was weinig gesticht door dit staaltje van vermeende joodse zelfhaat: ‘Portnoy’s Complaint is het boek waarop alle antisemieten hadden zitten wachten, erger dan De protocollen van Zion’, schreef Gershom Scholem in de Israëlische krant Haaretz. In de jaren zestig golden passages over Alexander Portnoys dwangmatige masturbatie in openstaande pakken melk, stukken lillende lever die in de koelkast liggen en de bh van zijn zus nog als buitengewoon ongepast. Zelf verklaarde hij zich in die tijd tot een ‘slave of the cunt’. Milan Kundera, wat academischer, noemde Philip Roth ooit ‘de geschiedschrijver van de erotiek’. Met Portnoys complaint was Philip Roths naam in elk geval gemaakt.

Ook in andere romans, zoals ‘Professor of Desire’ (‘Professor in de begeerte’, 1977) spelen mannelijk lustgevoelens een belangrijke rol. Maar wie alleen naar de erotomanie van Roths hoofdpersonen kijkt zit er naast. De overgave van Roths hoofdpersonen aan hun lustgevoelens maken in feite deel uit van een groter gevoel van menselijke onmacht en aards-lichamelijke overmacht: ‘Onzuiverheid, wreedheid, mishandeling, vergissingen, stront, zaad – er is geen andere manier om op aarde te zijn’, schrijft hij in ‘The human stain’ (‘De menselijke smet’).

Onheilsprofeet

Maar gaandeweg ontwikkelde Roth zich van omstreden provocateur en opschudder der Amerikaanse zeden tot een cultuurcriticus, een onheilsprofeet, enigszins in de trant van wat Umberto Eco ooit de ‘apocalyptici’ van onze tijd noemde. Wie dacht dat zulk ondergangsdenken voorbehouden is aan de elitaire, behoudzuchtige high-brows, vergist zich. Philip Roth belichaamde met zijn afkeer van riooljournalistiek, verkoopcijfers en plat effectbejag een nieuw soort linksheid, dat niet alleen de onverlichte machthebbers gispte maar ook de oogkleppenwereld van de gewone man.

Vooral zijn laatste boeken getuigen van een diep gevoelde onvrede met de Amerikaanse maatschappij en cultuur. In het meesterwerk ‘Het complot tegen Amerika’, een treffend voorbeeld van if-history, en een van de meest indrukwekkende boeken die ik deze eeuw las, beschrijft Roth wat er van Amerika terecht zou zijn gekomen als in plaats van Roosevelt de met nazi-sympathieën besmette piloot Charles Lindbergh het land door de Tweede Wereldoorlog had geleid. Het is een soort alternatieve autobiografie over de jongetjes Roth, Philip en zijn broer, die opgroeien in een wereld vol toenemende antisemitische terreur. Tot een echte holocaust komt het niet, daarvoor was Roth realistisch genoeg, maar het is juist die sfeer van onzekerheid, te vergelijken wat wat joden in Europa aan het begin van de nazi-terreur voelden, die Roth meesterlijk heeft getroffen en die je bijblijft.

Het complot tegen Amerika is een angstaanjagende dystopie, goed passend in het door Roth verafschuwde Bush-tijdperk. Hij had het ook vandaag de dag, onder Trump kunnen schrijven maar Roth had, gedesillusioneerd, al in 2012 zijn pen neergelegd. Hij had het gevoel dat de literatuur er niet meer toe deed.

Karakteristiek voor Roths teleurgestelde engagement is wat zijn veelgebruikte literaire alter ego Nathan Zuckerman in zijn late roman ‘Exit ghost’ (‘Exit geest’) de nieuwsmakers onder de neus wrijft: ‘De cultuurjournalistiek van uw krant – hoe meer ervan is, hoe slechter de kwaliteit. Zodra je je begeeft in de ideologische simplificaties en biografische minimalisme van de cultuurjournalistiek, gaat het wezen van het kunstwerk verloren. Uw cultuurjournalistiek is boulevardjournalistiek vermomd als belangstelling voor “de schone kunsten”, en alles wat er door wordt aangeraakt, wordt gereduceerd tot iets wat het niet is. Wie is die beroemdheid, wat is de prijs, wat is het schandaal? Welke zonde heeft de schrijver begaan, en niet tegen de eisen van de literaire esthetiek, maar tegen zijn of haar dochter, zoon, moeder, vader, echtgenoot, minnaar, vriend, uitgever of huisdier.’

Grote drie

Zijn allengs gevestigde naam als ideeënman en cultuurcriticus verheelt niet dat Philip Roth in de eerste plaats een geweldige, soepele en indrukwekkende schrijver was, die samen met Saul Bellow en John Updike zoiets als de Amerikaanse Grote Drie vormde. Zo raak als hij in zijn vroegere romans de met zijn (on)vrijheid worstelende jonge en middelbare man schilderde, zo zette hij in zijn latere jaren indringende beelden neer van de ouder wordende man. Opvallend is trouwens dat Roth vrijwel nooit vrouwelijke hoofdpersonen schiep. Zijn ex-vrouw Claire Bloom beschreef hem, niet mals, als een ‘egocentrische vrouwenhater’ – en het moet gezegd, vrouwen komen in zijn werk vooral voor als lustobjecten.

In het toneelstuk dat in Exit geest een rol speelt, vraagt de oude verliefde man aan de jonge meid: ‘Geven je borsten je zelfvertrouwen? Zij: ‘Ja’. Hij: ‘Hoe komt dat?’ Zij: ‘Dat mijn borsten me zelfvertrouwen geven? Ik weet dat ik iets heb wat mensen mooi vinden, waar mensen jaloers op zijn, wat mensen zich wensen. Het vertrouwen hebben dat je gewenst bent – dat is zelfvertrouwen.’ Hier spreekt de minder opgewonden, quasi-onderzoekende, maar in feite met onverminderde hormonale belangstelling toegeruste, wat aftandse opa Zuckerman/Roth. Ook het beeld van de dominante moeder in Portnoys complaint werpt geen erg gunstig beeld op de vrouw. Onder feministen had de schrijver dan ook bepaald geen goede naam.

Daarentegen zijn zijn beschrijvingen van teleurgestelde mannelijke zestigers en zeventigers, die ooit dachten dat de seksuele en maatschappelijke dageraad zou aanbreken maar die nog slechts plat consumentisme en populisme om zich heen zien, even scherp als tragisch en herkenbaar. ‘Oud worden is geen strijd; oud worden is een slachting’, bedenkt Alleman in de gelijknamige roman als hij voor de zoveelste keer in het ziekenhuis belandt en zich realiseert dat het verleden geen enkel garantie op succes biedt. Claudia Roth Pierpoint vat de hoofdpersoon van al Roths romans krachtig samen als ‘De geslagen man, de kwetsbare man. De man die ouder wordt, die lichamelijke gebreken begint te vertonen, die zijn kunst niet meer kan bedrijven. De man die ten onder gaat.’

Met z’n diep gevoelde illusieloosheid geeft Roth in zekere zin de neergang van de generatie uit de jaren zestig weer. Het enige wat nog rest is iets als wijsheid en inzicht. Je zou zijn laatste boeken kunnen rekenen tot de posttraumatische bezinningsliteratuur die Amerika na de deuk in het collectieve en individuele zelfvertrouwen na 9/11 heeft opgeleverd. Maar dat trauma was in feite al veel eerder ingezet, bijvoorbeeld met het oorlogsdebacle in Vietnam, waarvan Roth de gevolgen beschreef in ‘American pastoral’ (‘Amerikaanse pastorale’), een boek dat samen met ‘Ik was getrouwd met een communist’ en ‘De menselijke smet’ wel de American Trilogy wordt genoemd: ‘Hij had de moeilijke les geleerd die het leven ons kan leren – dat het geen zin heeft.’

Philip Roth behoorde tot de meest gelauwerde schrijvers van Amerika, in 1997 ontving hij de Pulitzerprijs, twee keer ontving hij de National Book Award en voor Het complot tegen Amerika kreeg hij de Society of American Historians Award voor ‘de meest bijzondere historische roman over een Amerikaans thema in 2003-2004’. Onder het bewind van Clinton werd hem verder in 1998 de National Medal of Arts opgespeld. Maar de Nobelprijs, dit jaar sowieso niet uitgereikt, ontging hem dus telkens. Zeer ten onrechte en nu ook nog eens definitief.

Lees ook: Tom Wolfe, de grondlegger van ‘New Journalism’, is overleden

Hij maakte eerst de journalistiek literairder en daarna de literatuur journalistieker. De aanpak van de vorige week overleden Amerikaanse journalist en schrijver, Tom Wolfe, sprak tot de verbeelding en kreeg navolging in binnen- en buitenland. 

“China’s biggest nightmare : ” North Korea having a closer relationship with the United States and South Korea than it does with China.”

Trump to meet South Korea’s Moon amid signs that partnership is faltering on North Korea


South Korean President Moon Jae-in, right, shakes hands with President Trump during a joint press conference at the presidential Blue House on Nov. 7 in Seoul. (Chung Sung-Jun/Getty Images)
May 21 at 6:51 PM

President Trump will meet with South Korean President Moon Jae-in at the White House on Tuesday amid signs that his close partnership with Seoul in brokering a historic nuclear deal with North Korea’s Kim Jong Un is faltering.

Moon’s top aides presented Trump in March with the invitation from Kim to hold the unprecedented summit, an offer Trump accepted on the spot. But Moon’s visit to Washington coincides with renewed tensions on the Korean Peninsula that have cast doubt on the fate of the meeting, scheduled to take place in Singapore next month.

Trump advisers have expressed alarm at Pyongyang’s hostile rhetoric and actions over the past week, questioning whether Kim is committed to pledges to seriously discuss denuclearization. The president, who spoke to Moon late Saturday, is expected to further press the South Korean leader on his views of Kim’s willingness to change course on his nuclear program, a White House official said.

“This time last week, Moon was coming here with the intention of trying to heavily script what Trump would do in his meeting with Kim,” said Victor Cha, who served as senior Asia director at the National Security Council in the George W. Bush administration. “Now, he’s coming here just to try to save the summit. The mission has really changed.”

For Moon, who has staked his presidency on the peace push, the White House visit, scheduled weeks ago, represents a crucial opportunity to soothe Trump’s concerns and, perhaps, readjust his expectations about the potential outcome.

Trump has consistently raised public expectations over the summit, suggesting he would be able to secure a historic breakthrough with Kim where previous administrations have failed over 27 years of off-and-on negotiations and several past deals that quickly collapsed.


A banner showing President Trump, right, South Korean President Moon Jae-in and North Korean leader Kim Jong Un, left, is displayed in Seoul in April. (Ahn Young-Joon/AP)

Yet the North Koreans, after taking steps to build confidence, including Kim’s announcement that his regime would destroy a nuclear testing site, have reverted to threats to cancel the summit over objections to U.S.-South Korea joint military exercises and hard-line statements from Trump aides.

“Moon has to come in as assuager-in-chief and massage the situation between Trump and Kim,” said Jung Pak, a former CIA official who now serves as an Asia analyst at the Brookings Institution. “North Korea’s comments really have thrown some obstacles in the way of what seemed to be going pretty smoothly.”

With just three weeks until the June 12 summit with Kim, major questions remain unresolved, including the agenda for the talks and logistics over the site for the meeting. White House aides declined to answer questions about what Trump planned to discuss with Moon.

Moon is scheduled to spend less than two hours at the White House, and he and Trump are not planning a joint news conference or public statement, according to aides.

The two leaders intend to “continue their close coordination,” said Robert Palladino, a National Security Council spokesman.


North Korean leader Kim Jong Un, right, shakes hands with Secretary of State Mike Pompeo in this May 9 photo released by North Korea’s Korean Central News Agency (KCNA) in Pyongyang. (KCNA/Reuters)

Moon has played a major role in Trump’s sharp turn from a war of words with Kim to the precipice of a possible summit. Alarmed at the escalating threats between the United States and North Korea last year, Moon intervened, using the Winter Olympics in South Korea in February to open new talks with Pyongyang that led to Kim’s offer to meet with Trump.

Yet Trump’s decision to accept the offer without vetting it — he sent South Korean officials out to announce the news to reporters assembled in the West Wing driveway — has led to an accelerated timeline that some analysts have called a mistake.

With limited time to prepare, the Trump administration has struggled to work out key details with their Pyongyang counterparts. Neither side has explicitly defined their views of what denuclearization of the Korean Peninsula would look like, and Trump has at times contradicted his aides.

Last week, after Pyongyang lambasted national security adviser John Bolton for suggesting that the North would be expected to unilaterally relinquish its nuclear program, Trump undercut Bolton during impromptu remarks at the White House.

The president declared that Kim would be offered a deal that would make him “very, very happy.”

The question, analysts said, is how much responsibility Moon bears for feeding Trump’s unrealistic expectations — or whether Trump has failed to be properly skeptical amid talk from his supporters that he could win a Nobel Peace Prize if he strikes a deal in Singapore.

“I don’t think Moon manipulated Trump. I think that Trump is guilty of some self-delusion here,” said Frank Jannuzi, who is president of the Mansfield Foundation and made three trips to Pyongyang from 2001 to 2008 while serving as a Democratic aide on the Senate Foreign Relations Committee.

“Trump allowed himself to believe that denuclearization was on Trump’s terms,” Jannuzi said. The goal for Moon, he added, is to act as a “cheerleader” and convince Trump that “he can do a deal for peace and denuclearization and that it can be historic, but that it must be realistic. And in order for it to be realistic, Trump is going to have to appreciate that denuclearization will take time and that that’s okay.”

Moon is not the only other foreign leader with a major stake in the Trump-Kim summit. White House officials have expressed frustration over China’s influence on Kim, suggesting that Pyongyang shifted back to a more belligerent tone after Kim’s second visit to Beijing to meet with President Xi Jinping.

In a tweet Monday morning, Trump warned China to remain “strong and tight” in enacting economic sanctions imposed by the United Nations on North Korea, arguing that the border between those two countries “has become much more porous.”

“I want this to happen, and North Korea to be VERY successful, but only after signing!” Trump wrote.

Bonnie Glaser, a China analyst at the Center for Strategic and International Studies, said Beijing would prefer that the U.S.-North Korea talks move forward lest Trump and Kim fall back into mutual threats of a military confrontation. But she said Xi is intent on ensuring that a potential deal does not shift Pyongyang away from Beijing’s influence.

“China’s biggest nightmare,” Glaser said, “is North Korea having a closer relationship with the United States and South Korea than it does with China.”

De golf van Japanse kunstenaar Hokusai. Ook wie hem niet kent, kent hem

The Great Wave off Kanagawa door Katsushika Hokusai, 1831. Foto RV – Van Gogh Museum

Ook wie ‘De grote golf’ van de Japanse kunstenaar Hokusai niet kent, kent ’m. Als meme, als trui of als emoji. Wat maakt deze houtsnede uit 1830 zo onweerstaanbaar?

 

Zeg het ze, Vincent. ‘Deze golven zijn klauwen, de boot is gevangen in ze, en je voelt het. Hokusai laat je schreeuwen […], alleen doet hij het met lijnen.’ Aldus schreef Vincent van Gogh op zaterdag 8 september 1888 in een brief aan broer Theo over een prent die hij niet bezat, maar die hij zeer bewonderde. De houtsnede in kwestie, u wist het al, was De grote golf van Kanagawa.

Hij dateert van rond 1831. Hij heeft een liggend formaat en meet 25 bij 37 centimeter. Hij toont een deinende zee met drie bootjes en een reusachtige golf met op de achtergrond Mount Fuji in de ochtendzon. De voorstelling is een maritieme yin en yang, opgebouwd uit cirkels en rechthoeken, zwierig van lijn en met een spaarzaam palet: blauw voor het water, geel voor de boten, grijs en oranje voor de lucht. Hij is big in en buiten Japan. Ook wie hem niet kent, kent hem.

Hierin is De grote golf uitzonderlijk. Andere ukiyo-e van wereldfaam zijn er namelijk amper. Klassiekers in deze kunstvorm zijn altijd klassiekers bij benadering; ze zijn populair in kringen van kunsthistorici, japanologen, prent-verzamelaars en zo, maar niet bij het grote publiek. Ik bedoel: wie kent huzarenstukjes als Hiroshiges Onverwachte avond bui op de Grote brug bij Atake, met die sjouwende mannetjes in de regen, of Hokusais Droom van de vissersvrouw, waarop een naakte vrouw wordt getrakteerd op een potje cunnilingus van een reuzeninktvis, nou?

Bert Cooper. Uit Mad Men. Maar hij is een van de weinigen.

De grote golf daarentegen, kent iedereen.

Zijn lot is dat van beroemde kunstwerken,  want siert posters en truien en trainingspakken en teennagels en gymschoenen en dekbedden en bentoboxen en dat zijn enkel de replica’s in ongewijzigde staat; nog niet eens de hommages, parodieën en memes op internet waarin hij ook veelvuldig figureert. Met De golfis het leuk pielen. Zijn herkenbaarheid leent zich bij uitstek voor digitale huisvlijt. Zet er twee pingpongballen op en je hebt het Koekiemonster. Maak hem groen en je hebt Godzilla. Was het u al opgevallen hoezeer hij lijkt op David Lynch’ woelige kapsel, hoe leuk hij zich laat combineren met Pokémondraakjes, met Vincent van Goghs Sterrennacht, een surfend konijn? Ongein, maar reputatie vergrotende ongein.

Hokusai Koekiemonster Foto RV

Een van de mooiste exemplaren van De golf is vanaf morgen te zien in de tentoonstelling Van Gogh & Japan in het Van Gogh Museum. Het werk is eigendom van een verzamelaar uit Japan en werd uitgeleend door bemiddeling van de Leidse Japanse-prentenhandelaar Chris Uhlenbeck. Hij vervangt in de tentoonstelling een ander, kwalitatief mindere afdruk uit de collectie van het Rijksmuseum. Dat is standaardprocedure: (Japanse) prenten zijn lichtgevoelig, dus kwetsbaar en worden daarom doorgaans niet langer dan zes weken achtereen op zaal getoond. De prent betreft een zeldzame vroege druk, wat is te herkennen aan de lijnen, de gaafheid ervan, en de intensiteit van de kleuren: het diepe grijs rond Mount Fuji, de zweem van oranje in de ochtendhemel. Het exemplaar is kostbaar en zou nu ongeveer 1 miljoen euro opbrengen.

Hokusais tijdgenoten zouden daar vreemd van op hebben gekeken. Houtsneden golden in zijn dagen als massaproducten. Ze werden verkocht in boekwinkeltjes en door straatventers op toeristische plekken en gingen van de hand voor de prijs van een kom rijst. De grote golf ook. Toen Hokusai het werk ontwierp, was hij 70 en een beroemd en volleerd meester. Zijn spilzieke schoonzoon had zijn pensioen opgesoupeerd en nu benaderde hij noodgedwongen de vermaarde uitgever Nishimuraya Yohachi met het plan Mount Fuji te vereeuwigen in een set prenten, tien in totaal, allen azuur getint. Die prenten kwam er, al maakte Hokusai er 36 in plaats van tien en kreeg het blauw gezelschap van geel, groen en rood: een stel wandelaars – ontdaan van hun hoofddeksels door een windvlaag; vissers aan de kust – lijntjes uitgooiend in babygolfjes. En dus die reuzengolf ter hoogte van hedendaags Yokohama, nummer één in de reeks.

Het woelende water intrigeerde Hokusai al zijn leven lang. Al op houtsneden van dertig jaar eerder probeerde hij het meest vliedende aller onderwerpen te vangen. Probeerde, ja. Echt makkelijk ging het hem namelijk nog niet af, toen. De gevaartes die hij indertijd op argeloze zeilers liet neerstorten, zijn een soort Super-Mariorotsen, meer graniet dan water, enkel het pruikje schuim bovenop maakt ze als golf herkenbaar. Door in Nagasaki te kijken naar de Japanse schilder Shiba Kokan, een kunstenaar die zelf weer geïnspireerd heette te zijn door Hollandse zeeschilders zoals Hendrick Vroom en Willem van der Velde, en door zijn techniek te verfijnen, leerde Hokusai golven te maken die wel vloeibaar oogden.

Hokusai oogschaduw Foto RV

Over het productieproces, vertelt conservator Japanse prenten van het Rijksmuseum Marije Janssen, had Hokusai niet veel te zeggen. Enkel in de kleuren had hij inspraak. De andere keuzen werden gemaakt door uitgever Yohachi. Hij gaf Hokusais ontwerp aan een professionele houtsnijder (horishi), die de tekening overzette op een plank van kersenhout en het overtollig materiaal wegsneed: het sleutelblok; diezelfde houtsnijder sneed ook blokken voor de afzonderlijke kleuren. De blokken gingen naar de drukker, werden ingesmeerd met verf, onder papier gelegd dat werd bewerkt met een speciaal gereedschap – en dat dan een keertje of driehonderd. Was de oplage uitverkocht, dan drukte men een nieuwe. Na een tijdje begonnen de blokken te slijten. Hun oppervlak kromp. De lijnen raakten gebarsten. Er ontstonden prenten met witranden tussen de kleuren, vooral zichtbaar bij de handtekening, en weerbarstige lijnen, te zien op de rug van de golf, maar men bleef bijdrukken tot de blokken versleten waren en de markt verzadigd was. Voor specialisten zijn zulke onvolkomenheden een belangrijk kenmerk. Ze helpen de volgorde van de afzonderlijke exemplaren te dateren.

De voorstelling is een animatiefilm in één beeld. Er waren eens drie bootjes, gevuld met tien kleine mannetjes, opeengepakt als bobsleeërs tijdens de afdaling. Waren deze mannetjes relaxed? Nee, ze hadden een lading verse vis aan boord die zo snel mogelijk moest worden afgeleverd op de markt van Edo, nu Tokio. Roeien, roeien, haasten, haasten – wordt de weg opeens versperd door een Hele Grote Golf. Yikes!, roepen de mannetjes terwijl de golf dreigend naar voren krult. Cliffhanger, freeze frame. Was dit een tekenfilm dan verscheen nu in beeld: wordt vervolgd.

Hokusai trui Foto RV

Hoe deze golf te omschrijven? Ze is twee keer zo groot als de andere golven en wordt bekroond door een schuimkop die uiteen valt in gelijkvormige deeltjes, fractals heet dat in de meetkunde. Ze heeft strepen in de holle zijde als de baleinen op de buik van een walvis en een schuimkop waar losse vlokken vanaf spatten, die als sneeuw lijken neer te dalen op de verderop gelegen Mount Fuji. Zevenvoudig Nederlands surfkampioen Yannick de Jager vertelde me desgevraagd dat hij ‘zeer surfbaar’ is. Sterker: ‘Het overslaande gedeelte van de golf (de beginnende ‘tube’ zoals surfers dat noemen) is misschien wel de meest spectaculaire ervaring tijdens het surfen.’

De golf is geen tsunami, zoals vaak geopperd is, maar, zo vertelt Jos Veeken, maritiem meteoroloog bij het KNMI, een freak waveofwel monstergolf. Herkenbaar aan de hoge en spitse vorm. Ze ontstaan doordat de wind met veel kracht en vanuit verschillende richtingen het wateroppervlak beroert, waarna een stapeling van golven ontstaat. Freakwaves ‘leven’ doorgaans een minuut of twee, en kunnen een hoogte bereiken van 20 meter. Dat Hokusai er zelf een zag, is weinig aannemelijk, maar misschien baseerde hij zijn prent op verhalen van een ooggetuige.

Hokusai en Vincent van Goghs Foto RV

Het werk zal op tijdgenoten een trendy en moderne indruk hebben gemaakt. Landschappen waren toen sowieso fonkelnieuw en dan was dit exemplaar ook nog eens deels uitgevoerd in een pigment dat niet lang daarvoor door de Hollanders via Deshima het land was binnengebracht: Pruisisch blauw. Ook opzienbarend: de schaal van de dingen, de dieptewerking. Het is moeilijk voor te stellen, maar die kleine Mount Fuji op de achtergrond gold indertijd als een verfrissende kunstgreep. Volgens expert Uhlenbeck had de prent mogelijk een symbolisch karakter. Hokusai zou de ongewisse positie van zijn thuisland hebben willen verbeelden, waarbij Mount Fuji stond voor het oude Japan en de golf voor potentiële agressors, de Britten. bijvoorbeeld. Zij zaten al in Kanton, Zuid-China en waren druk bezig de Chinezen verslaafd te maken aan opium met een reeks drugsoorlogen als gevolg. Hokusai zou van zulke dreigingen hebben gehoord.

Na de openstelling van de Japanse havens in 1854 groeide de prent in Europa uit tot een felbegeerd verzamelobject. De componist Claude Debussy, die er La Mer op baseerde, bezat een er een exemplaar van. Claude Monet ook. Vincent van Gogh niet. Wel bestudeerde hij hem op een tentoonstelling of bij een Parijse prentenhandelaar. In de 20ste eeuw groeide de status van het werk verder. Het was het beeldmerk van de Olympische Spelen van 1964 in Tokio en er is een emoji van. Het beeld was en is onweerstaanbaar aantrekkelijk. Wat is nu precies zijn kracht?

Hokusai nagellak Foto RV

Stel een Japanner deze vraag en het antwoord komt snel: deze kracht is metaforisch. De golf kan niet los worden gezien van het ’s lands oorlogsverleden. Ze figureerde op propagandaposters in WOII en werd na die oorlog door het Amerikaanse bezettingslegers verboden om pas tijdens voornoemde Spelen van 1964 een comeback te maken. De grote golf staat in die zin voor nationale autonomie en belichaamt burgertrots.

Stel een Europeaan dezelfde vraag en het antwoord komt nog sneller: de kracht is esthetisch. De golf onderscheidt zich van andere Japanse prenten door de eenvoud van de compositie, het gebrek aan priegelige, onkenbare figuurtjes, koortsige detaillering en duistere symboliek. Het is helder, toegankelijk en leesbaar beeld. En leesbaar betekent hier: Europees. Het is een grappige paradox: de meest geliefde Japanse prent aller tijden wordt gewaardeerd om kwaliteiten die in wezen on-Japans zijn. De liefde van Westerlingen ervoor is deels ook verkapte eigenliefde.

Van Gogh & Japan, Van Gogh Museum, Amsterdam, t/m 24 juni.

Wie was Hokusai?

Katsushika Hokusai (1760-1849) was een Japanse schilder en prentenmaker uit de Edo periode. Hij was de zoon van een spiegelmaker (zijn vader maakte spiegels voor de shogun) en werkte al vanaf zijn veertiende als assistent van een houtsnijder. Hij opereerde onder verschillende namen, waaronder Shunro [eindredactie: met plat streepje op de ‘o’] , Tawaraya Sori [idem] , Gakyo Rojin Manji [idem]. Hij maakte tekeningen en prenten van landschappen, kabuki-acteurs en fantastische erotica, shunga genaamd. Zijn bekendste werk is de reeks houtsneden Zesendertig gezichten op Mount Fuji, een reeks die inspeelde op de opkomende reislust in eigen land.

 

 

 

Inside Melania Trump’s complicated White House life

Separate schedules, different priorities

 May 6 at 5:43 PM 

According to several White House staff members, first lady Melania Trump has erected a de facto wall between the East Wing, where she is renovating her office and enjoying growing popularity, and the West Wing, where her husband works. (Jabin Botsford/The Washington Post)

Donald and Melania Trump’s remarkably separate daily routines begin with him getting up around 5:30 a.m., watching cable news shows and tweeting.

The first lady wakes in her own bedroom a bit later, according to two close friends of the Trumps. She then readies their 12-year-old son for school, including checking to make sure his homework is in his backpack.

Amid the noise and churn of the Trump administration — most recently about how the president paid money to silence Stormy Daniels — Melania Trump has settled into a quieter routine, often apart from the president, raising their son and carving out a place for herself in a most untraditional White House.

The first lady has not directly addressed the affairs that Daniels and another woman, Karen McDougal, said they had with her husband. But she has noticeably begun to raise her profile, independent from the president’s, and she has called a news conference in the White House Rose Garden on Monday, a public appearance that would have been almost unthinkable just a few months ago.

“Her focus all along has been children and this launch is meant to formalize what her role will be for the next three to seven years,” said Stephanie Grisham, Melania’s spokeswoman. She said the first lady will devote the rest of the Trump presidency to the issues children face today and their well-being.

In recent weeks, the first lady has been at the center of more high-profile events than during the entire previous year — including attending the funeralof former first lady Barbara Bush solo.

Political marriages tend to be more complicated than most, but it’s striking that the Trumps make so little effort to project a more united front. Although both are keenly aware of the power of visual images, some of their memorable moments together are awkward: Melania swatting his hand away on a tarmac, and several times caught on camera seeming to resist his outreach.

President Trump and first lady Melania Trump walk out to the North Portico to greet French President Emmanuel Macron and his wife, Brigitte Macron, as the Trumps host their first state dinner at the White House in April. The dinner was one of several high-profile events Melania has been central to in recent weeks. (Jabin Botsford/The Washington Post)

“She is a dignified, private person, and she’ll deal with her personal life in private and it’s no one’s business,” said Stephanie Winston Wolkoff, a longtime friend of Melania’s. “They are not that couple that holds hands just because; she is old-world European and it’s not who she is.”

It is unusual to see a candid shot of the president enjoying an unplanned moment with his wife, or even with Barron, the first young son in the White House since John F. Kennedy Jr. in the early 1960s.

The Trumps are often apart even during their free time, according to several people who know the couple’s schedules. At Mar-a-Lago on holidays and weekends, the president golfs or dines with politicians, business executives and media personalities on the patio, while Melania is often nowhere to be seen. According to several current and former aides, the president and first lady often do not eat together in the White House either.

“They spend very little to no time together,” said one longtime friend of the president.

Grisham said the president and Melania do spend time with each other. “Aside from the president’s solo trips, the family spends most evenings together.” She also played down the headlines about Trump’s alleged affairs and said Melania “is focused on being a mom. She’s focused on being a wife, and she’s focused on her role as first lady. And that’s it. The rest is just noise.”

A senior West Wing official, when asked about the couple’s separate schedules and bedrooms, declined to comment, saying it wasn’t official business.

Melania grants few interviews and declined to speak for this article, but during the campaign she told The Washington Post that she and her husband are “very independent,” adding, “We give ourselves and each other space.”

According to several people who know the couple, that space appears to have grown wider under the White House roof — especially since Daniels, a porn star whose real name is Stephanie Clifford, as well as Karen McDougal, a Playboy model, publicly talked about their alleged affairs with Trump during his marriage to Melania. Daniels was paid $130,000 during the campaign by a Trump attorney to stop talking about the affair.

Last week, Trump tweeted that he repaid the attorney to “stop the false and extortionist accusations made by her about an affair.” Rudolph W. Giuliani, one of Trump’s lawyers, told NBC News that payment was made “to prevent personal embarrassment and heartache to [Trump’s] wife.”

Another awkward exchange happened April 26 with Trump calling into “Fox & Friends,” announcing that it was Melania’s birthday, and then suddenly talking about Daniels. Asked on the same TV show what he had gotten Melania for her birthday, he paused: “Maybe, I didn’t get her so much. I got her a beautiful card, you know I’m very busy to be running out looking for presents.”

According to several White House staff members, Melania has erected a de facto wall between the East Wing, where she is renovating her office and enjoying growing popularity, and the West Wing, where her husband and Ivanka Trump, her eldest stepdaughter, have offices.

While she goes to the West Wing for official duties, she does not walk down the hall, pop her head in and see how the president’s day is going.

“She seldom sets foot in the West Wing,” said one person with first-hand knowledge.

Yet, many political analysts believe that Trump will need Melania at his side if he wants to win again in 2020.

The Trumps have broken the traditional mold of a presidential family from the moment he was sworn in. While Melania stood beside the president at the Capitol, his two ex-wives, Ivana Trump and Marla Maples, sat in the crowd.

Trump is the only president to be married three times. Melania is 48, and the president is 71.

Rather than move into the White House with her husband, Melania stayed in New York for six months to allow Barron to finish his school year there. That delay initially put Melania at a disadvantage, according to a friend who said the rhythm of the White House had already been established, and left her out of the mix. Some staff positions from the first lady’s office were diverted to the West Wing — including to support Ivanka, who is a presidential adviser, according to a person close to the first lady.

Melania Trump and Barron participate in the presentation of the White House christmas tree. She delayed her move to the White House by six months so that he could finish out the school year in New York. (Jabin Botsford/The Washington Post)

Donald Trump and Barron board Air Force One. It is rare to see a candid shot of the president enjoying an unplanned moment with his wife, or even with Barron, the first young son in the White House since John F. Kennedy Jr. in the early 1960s. (Andrew Harnik/AP)

Ivanka, 36, and Melania, both former models, do not have a close relationship and are very different from one another, several people who know them both said. Grisham said it was not only wrong to say Melania was not close to her stepdaughter but “hurtful.”

Noticeably, Melania’s presence is growing as Ivanka’s fades.

Last year, an official White House statement described Ivanka as holding an “unprecedented role for a first daughter” and she has at times taken on the duties of a first lady. Ivanka acts as the president’s policy adviser, has traveled the globe as her father’s surrogate, and sat down with world leaders at the White House. But recently her public profile has been reduced.

First ladies often have had considerable influence, as an informal adviser to the president and the person closest to him. They have been the hidden hand in policy decisions and hiring and firings. And, they can command attention for causes. Most recently, Laura Bush established the National Book Festival and used her foreign trips to focus concern on HIV/AIDS, and Michelle Obama promoted girls’ education globally and started a movement here to get children exercising and eating healthier.

Melania’s staff is unusually small; with 10 people, it is about half the size of Michelle Obama’s at its peak.

Melania has borrowed books from the White House Historical Association to study the first lady’s role and plans to outline on Monday a new initiative about children.

Several polls have shown that as she becomes more visible, her popularity is rising. In many ways the image she projects is the least like Trump’s of all the Trumps.

The president organizes big rallies; Melania often holds meetings with just a few people. Her husband rails against family-based “chain migration”; she is from Slovenia and now her parents, also immigrants, have become legal resident here, too.

The president mocks political enemies on Twitter with his derogatory nicknames such as “Cryin’ Charles E. Schumer” or “Cheatin’ Obama”; Melania calls cyberbullying an “evil” and organized a White House conference to try to stop it.

Melania has complained that she doesn’t deserve the mean comments she has read about herself online. She has been heard saying that she knows her husband has contributed to the combative nature of today’s online chatter, and one associate said she has persisted with her anti-cyberbullying efforts despite White House advice that she pick any other issue to champion.

 1:35
Melania Trump reads to children

First lady Melania Trump read the Dr. Seuss book, “Oh, the Places You’ll Go!” to children at New York-Presbyterian Hospital. 

In March, Melania invited top executives from Twitter, Facebook and other tech companies, along with nonprofits working on Internet safety, to the White House to hold a meeting on the issue.

“I am well aware that people are skeptical of me discussing this topic,” she told the group. “I have been criticized for my commitment to tackling this issue, and I know that will continue. But it will not stop me for doing what I know is right,” she said in opening remarks. “We have to find a better way to talk to each other, to disagree with each other, to respect each other.”

Stephen Balkam, the founder and CEO of the Family Online Safety Institute, was seated at a table with the first lady. “It was a pretty remarkable opening,” he said. “I was pleased that she addressed the elephant in the room.”

Melania has not always been willing to go in a different direction from her husband. In 2011, when Trump was one of the leading “birthers” challenging the validity of President Obama’s birth certificate and U.S. citizenship, Melania backed him up.

“What’s this with the birth certificate obsession? Did he ask to see yours when you met him?” asked TV interviewer Joy Behar.

“Do you want to see President Obama’s birth certificate or not?” Melania responded. She also said what Obama had made public to date was “different” from a birth certificate. “It would be very easy if President Obama would just show it,” she said.

“It is not only Donald who wants to see it. It’s the American people . . . they want to see that.”

But as first lady, she has publicly praised Michelle Obama and laughed alongside President Obama, who sat beside her at Barbara Bush’s funeral last month in Houston. She also shared the pew with Bill and Hillary Clinton — two favorite targets of her husband’s criticism.

Melania received a warm reception from the former presidents and first ladies. Photos of them all together — the Obamas, the Clintons, George W. Bush, Laura Bush and George H.W. Bush — show Melania beaming.

Former presidents and former first ladies Laura Bush, George W. Bush, Bill Clinton, Hillary Clinton, Barack Obama, Michelle Obama, and first lady Melania Trump pose with former president George H.W. Bush at the funeral of Barbara Bush in Houston. (Paul Morse/Office of George H.W. Bush/Reuters)

Barack and Michelle Obama greet Melania Trump at St. Martin’s Episcopal Church before Barbara Bush’s funeral. (David J. Phillip/AP)

She has also traveled apart from her husband — even when they are going to the same destination. In February, hours after the New Yorker published a story about Trump’s alleged affair with McDougal, the Playboy model, Melania did not walk with Trump across the White House’s South Lawn to board Marine One.

Both Trumps were heading to Mar-a-Lago for the weekend, but instead of making the very public walk across the White House lawn with her husband to the helicopter, she drove separately to the Maryland military airport to catch Air Force One. Grisham told reporters at the time that given the first lady’s schedule, it was just easier for the couple to meet at the plane. When her motorcade pulled up, White House press aides shouted at journalists to get off the plane until she boarded. No photos were allowed of her arrival.

As first ladies often are, Melania is more popular than her husband. But two friends of the couple say the president, who pays close attention to his poll numbers, also fixates on hers. Her approval rating was 47 percent to his 40 percent in a January CNN poll.

Grisham said Melania takes her role seriously and is careful to coordinate with Sarah Huckabee Sanders, the White House press secretary. “Basically, we’re like, ‘Okay, we’ll put this out,’ or, ‘We’ll wait for you.’ . . . We don’t want to conflict with the president’s message of the day, nor do we want him to do that to us.”

But, she added, “the 24/7 social media-cable news cycle and a West Wing that’s very active . . . perhaps overshadows some of the good work she’s doing.”

Trump described Melania to supporters in a recent email as his “rock and foundation.” “I wouldn’t be the man I am today without her by my side,” he said. “My BEAUTIFUL, kindhearted and exceptional wife.”

“They have an unspoken affinity,” said Winston Wolkoff, whose official advisory arrangement in the first lady’s office ended earlier this year amid headlines about inauguration spending and the White House’s move to end informal contracts.

Another person close to the president said they had heard him call Melania when he travels and “she is someone he relies on and listens to.”

“They are not that couple that holds hands just because; she is old-world European and it’s not who she is. . . . They have an unspoken affinity. They have fun together. He relies on her and he trusts her,” said Stephanie Winston Wolkoff, a longtime friend of Melania’s. (Jabin Botsford/The Washington Post)

Melania has said she sometimes offers advice to her husband — including about his tweets — but that doesn’t mean he takes it.

During one dinner in the White House in late 2017, Melania told the president that he should be more concerned about the investigation led by special counsel Robert S. Mueller III and that his legal team wasn’t protecting him, according to a person who attended the dinner. Trump disagreed, this person said, insisting that the investigation was going to exonerate him and that he had great lawyers. Grisham disputed this account, saying: “Your anonymous sources are wrong.” Since that dinner, two of three lawyers have left Trump’s Russia team.

Several people in the White House, who like others interviewed for this story did not want to be quoted by name discussing the first couple’s relationship, said Melania does not trust some members of her husband’s staff. Two people in a position to know said she particularly disliked former chief strategist Stephen K. Bannon and told her husband so, and she was upset about the abrupt dismissal of John McEntee, Trump’s young personal assistant. He left over a security clearance issue but is now working on Trump’s reelection effort.

Trump insisted on a prenuptial agreement when he married Melania 13 years ago, just as he had with his two previous wives. The terms have never been made public. A person close to Melania noted that the prenuptial was signed before his political career, which forced her to take on a whole new role and one, as a friend said, that is “unpaid.”

“Free Melania!” continues to be a popular meme. Late-night TV comedy skits portray her as trapped inside the White House, unhappy.

For months, a persistent rumor has floated around Washington that Melania doesn’t really live in the White House and stays in a house with her parents and Barron near his suburban Washington school.

“It’s 1,000 percent false. We laugh at it all the time,” Grisham said.

“It’s an urban legend,” said Rickie Niceta Lloyd, the White House social secretary.

Melania is exceedingly close to her parents and her son, Barron, who also speaks Slovenian with his grandparents. When she is out of the public eye, she is often with her family, friends say.

Her office declined to say where her parents live, or even whether they keep a room at the White House, as Michelle Obama’s mother did.

Melania does spend a lot of time in the White House, according to people who work there, and has a very good relationship with the permanent household staff of nearly 100 that includes chefs, florists and butlers, and she oversees the residence as well as the state floor.

Friends say she is a perfectionist who oversees the tiniest details of events in which she is involved.

She enjoys putting her personal mark on the historic home and has redesigned the family living quarters. While her husband favors the lavish gold-and-glitz decor of their Trump Tower penthouse, Melania has picked neutral colors.

“It is a very comfortable and calming place to be in,” Winston Wolkoff said.

Still, Trump often waves friends up to the residence after holiday parties or social gatherings and gives tours of the Lincoln Bedroom, where he remarks on how tall the former president was while showing off the Gettysburg Address and other features of the home. Melania has, however, told confidantes she wants to keep the residence private.

Although English is not her first language, she is getting more used to public speaking. She has also begun releasing videos of her work.

The latest highly produced video shows her preparing for the recent state dinner for French President Emmanuel Macron and has been viewed by nearly 1.5 million people.

Twenty-two years after first coming to the United States to model, she is now one of the most-photographed women in the world.

Paolo Zampolli, who helped arrange for Melania to work in the U.S. fashion industry and sees her in the White House, said Melania is blossoming.

“It’s an incredible story. It’s the American Dream,” said Zampolli. “She really will become the queen of people’s hearts, like Princess Diana was. I think the world will be seeing more of her.”

Onheilsprofeet Harari houdt de moed erin

Yuval Harari

Door biotech en kunstmatige intelligentie dreigt opsplitsing en manipulatie van de menselijke soort, waarschuwt historicus Yuval Harari. Mensen moeten zichzelf beter doorgronden, zegt hij. Door psychische weerbaarheid – én door meditatie.

Ooit was Yuval Noah Harari gewoon hoogleraar middeleeuwse geschiedenis. Maar nu lopen mensen als Bill Gates, Barack Obama en Mark Zuckerberg weg met zijn werk. Het wereldwijde succes van zijn boeken Sapiens en Homo Deusgeeft de tengere geleerde ineens gemakkelijk toegang tot wereldleiders en CEO’s. En één ding is de hoogleraar van de Hebrew University (Jeruzalem) opgevallen in die nieuwe wereld, zo vertelde hij vorige week tijdens een gesprek op de bovenste verdieping van een Amsterdams hotel: „Ook mensen in die hoge regionen begrijpen niet echt veel van de wereld. Wereldleiders kennen geen geheimen over het leven die gewone mensen niet kennen. Hooguit weten ze iets over het Israëlische atoomprogramma dat ik niet weet.”

En gemakkelijker zullen onze leiders de waarheid ook niet leren, aldus Harari. „In feite zijn ze slechter af dan wij om de wereld te begrijpen, omdat ze meestal geen tijd hebben om na te denken. En het is voor hen erg moeilijk te vertrouwen op wat mensen hen vertellen. Iedereen wil iets van ze. Alsof ze midden in een zwart gat zitten dat alles om hen heen vervormt. Macht verplettert de waarheid, dát heb ik daar gezien.”

Harari is in Nederland voor twee besloten bijeenkomsten met topmanagers. Hij spreekt sinds het succes van zijn boeken wereldwijd wel vaker voor grote zalen met invloedrijke mensen. „Ik maak ongeveer 200 vluchten per jaar”, zegt hij enigszins gelaten. Harari oogt rustig, draagt een casual broek en sportschoenen. Vriendelijk en beleefd biedt hij iets te drinken aan.

Het hoort er allemaal bij, sinds hij doorbrak met boeken over verleden en toekomst van de mensheid. Daarin beschrijft hij krachtig de evolutie en geschiedenis van de mens. In Sapiens (2014) ging het over hoe de mensheid culturen, beschavingen, naties en bedrijven opbouwde door het uitzonderlijke vermogen om in gezamenlijke ideeën en concepten te geloven, of ze nou waar zijn of niet.

En in Homo Deus (2016) schetst Harari hoe de recente vooruitgang in kunstmatige intelligentie en biotechnologie het menselijk leven totaal zal veranderen, in de komende 200 jaar. Verlies van autonomie door perfecte surveillance en beïnvloeding door algoritmen, én splitsing van de mensheid in een genetisch verbeterde elite en een onbelangrijke, economisch overbodig geworden massa – dat zijn Harari’s belangrijkste waarschuwingen. Ons nu 200 jaar oude humanistische wereldbeeld van vrijheid en gelijkheid zal er waarschijnlijk bij ten onder gaan, zo beredeneert hij. In augustus verschijnt een nieuw boek: ‘21 lessen voor de 21ste eeuw’. „Dat gaat dus over het heden”, zegt Harari met een knipoog.

U spreekt toch vooral over de toekomst van de mensheid. Hoe relevant is dan uw achtergrond als mediëvist nog?

„Ik denk dat de Middeleeuwen iedere dag relevanter worden. De moderne tijd loopt ten einde, er komt iets nieuws aan. We zullen niet het feodalisme terugkrijgen, maar de Middeleeuwen tonen wel hoe het is om niet modern te zijn. Neem de politiek. Het moderne politieke ideaal is de wereld in natiestaten te verdelen, scherp afgebakend maar intern helemaal homogeen: zelfde taal, zelfde geld, alles. In de Middeleeuwen was dat totaal anders. Grenzen tussen koninkrijken stelden weinig voor en juist binnen zo’n koninkrijk waren veel onderverdelingen, zelfs op het niveau van een enkele stad. Voor alle groepen golden aparte wetten: monniken, boeren, edellieden, joden. Het moderne ideaal van gelijkheid voor de wet klinkt idioot in middeleeuwse oren.

„Naar die situatie gaan we weer terug: grenzen worden minder belangrijk, de interne verdelingen worden groter. Kijk naar leden van de wereld-elite. Als ze in Amsterdam leven hebben ze meer gemeen met hun peers in Shanghai. Die mensen zijn nauwer met elkaar verbonden dan met iemand die een kilometer verderop woont. Het hele idee van een nationale gemeenschap valt uit elkaar.”

Wij dachten juist dat we een opleving van het nationalisme meemaakten.

„Oké, maar dat nationalisme is zwak als je het vergelijkt met een eeuw geleden, toen Europeanen elkaar met miljoenen tegelijk uitmoordden uit nationale naijver. Kijk nu naar de Brexit, het Schotse referendum, Catalonië: wat ontzettend vreedzaam! Ja, in de Brexitcampagne is één persoon vermoord door een extremist. Maar als je een paar honderd jaar geleden Schotland los wilde maken van Groot-Brittannië kostte je dat een enorme oorlog en brandende steden. Nu ga je gewoon stemmen. Er is Schots nationalisme, maar niemand lijkt bereid er voor te doden of gedood te worden. Dat is een bewijs van humanistische beschaving, maar niet van nationalisme. Ik denk dat er meer mensen bereid zijn om gedood te worden voor Manchester United dan voor de onafhankelijkheid van Schotland of Vlaanderen.”

Foto Olivier Middendorp 

Maar met Trump lijkt het Amerikaanse nationalisme toch groter dan ooit?

„Ik weet niet wat hij volgende week gaat doen, maar als het gaat om Amerikaans nationalisme en imperialisme zijn z’n ideeën niets vergeleken met twee eeuwen geleden. Hij zal bijvoorbeeld nooit, zoals in 1846 gebeurde, Mexico binnenvallen. Trump past wel in een wereldtrend waarin het politieke systeem geen visie meer op de toekomst heeft en daarom maar betekenis haalt uit nostalgische fantasieën over het verleden. Je ziet het ook bij Poetin, India met het hindoe-nationalisme, Turkije, IS en natuurlijk Israël.”

Is de wereldwijde wapenwedloop in AI en biotech, waarvoor u waarschuwt in Homo Deus, ooit te stoppen?

„Technologieën kunnen zowel zorgen voor centralisatie als decentralisatie van macht en middelen. De totalitaire regimes van de sovjets en de nazi’s profiteerden enorm van de nieuwe technologieën van de treinen, de radio, die werkten zeer centraliserend. Dat geldt ook voor artificial intelligence: hoe meer data, hoe meer macht. Maar toch wonnen de afgelopen eeuw liberale democratieën, omdat zij efficiënter waren met hun meer decentrale besluitvormingsprocessen, die veel meer innovatie mogelijk maakten. Een centraliserende technologie wint niet altijd.

„En je kunt natuurlijk gewoon regels maken. Ik geloof niet in technologisch determinisme, dat technologie alles bepaalt. We hebben bijvoorbeeld de technologie om een internationale markt in donororganen te creëren, met body-farms in arme landen, een enorme winstmogelijkheid. Toch bestaat dat niet, omdat het verboden is. En zelfs bij machtige wapens, zoals killerrobots, is strenge regulering mogelijk.”

Is meer regulering één van uw lessen voor de 21ste eeuw?

„Ja, in zekere zin. Dat boek gaat over heel veel verschillende onderwerpen hoor.”

Wat is dan uw simpelste oplossing voor een groot probleem?

„De simpelste!? Tja, die noem ik niet eens in mijn boek. Terrorisme is het makkelijkst op te lossen: door er veel minder aandacht aan te besteden. Terroristen kapen onze fantasie en dat vergroot het gevaar op absurde wijze uit. Terroristen doden een paar mensen en miljoenen mensen zijn bang hun leven te verliezen. Gewoon negeren. Daar heb je geen wereldregering voor nodig.”

En wat is uw advies voor afwending van de grootste gevaren uit Homo Deus: autonomieverlies en opsplitsing van de mensheid door AI en biotechnologie?

„Sommige van die dingen moet je niet afwachten. Zoals de ongelijkheid. Als de ongelijkheid in onze samenleving blijft groeien en als biotechnologie steeds meer manipulatie van ons lichaam en brein mogelijk gaat maken, dan kan dat inderdaad gaan leiden tot splitsing van onze soort. Economische ongelijkheid wordt dan biologische ongelijkheid.

„Waar we ook niet mee moet afwachten is onderwijs. Kinderen die nu naar school gaan zullen hopelijk nog leven aan het begin van de 22ste eeuw. Wat moet je hen nu leren voor die totaal andere wereld?”

Meer sociologie, of juist meer biologie en programmeren?

„Nee, nee. Het belangrijkste is geestelijk evenwicht en emotionele intelligentie. Hiermee kunnen de kinderen zichzelf later telkens opnieuw uitvinden in een heel veranderlijke wereld. Dadelijk moet je zelfs gaan kiezen wat voor lichaam je wilt en wat voor brein.”

Maar hoe onderwijs je dat?

„Dat is de grote vraag. Hoe leer je mensen veerkracht aan, zelfs in de omgang met hun eigen identiteit? Niemand weet het. Je kunt de kinderen vrijheid geven om alles zelf te ontdekken, maar ze hebben ook leiding nodig, een gids. In de Middeleeuwen bestond het flexibele meester-leerlingsysteem. In feite leerden jonge mensen aan de hand van hun meestertimmerman het hele leven kennen. Daar kunnen we nu niet naar terug, want wie kan nu nog zo’n meester zijn? Ik zie het als inspiratie. Toen was er nog niet de diepe kloof tussen school waarin alles opgedeeld is in stukjes, en het echte leven. Een moderne leraar gidst je niet door het leven, hij leert je alleen geschiedenis.”

Nou, laat de algoritmes dat dan doen.

„Dat zou best kunnen, een artificiële intelligentie die altijd bij je is: een persoonlijke digitale mentor die je enorm goed leert kennen en je begeleidt in een meester-leerling-verhouding. En helemaal op jou toegesneden, zonder nog eens 40 kinderen waar-ie aandacht voor moet hebben. Maar er zijn ook gevaren. Het zou gehackt kunnen worden door de Russen, terwijl het al je zwakheden en krachten kent. Dat geeft een macht die geen enkel onderwijssysteem ooit had. Het kent al je trucs. En het zou je helemaal kunnen misvormen. Het kan ook een instrument van een totalitair systeem worden.”

Waar is dan nog het onverwachte, het individuele? Wordt dit het einde van het humanisme met het individu centraal?

„Het humanisme moet sowieso veranderen. Dat is nu nog gebaseerd op de aanname dat er authenticiteit is van gevoelens. Die bestaat niet meer. Kijk naar al die verkiezingen die door Cambridge Analytica gemanipuleerd zijn. Verkiezingen gaan over gevoel, maar dat kan allemaal gemanipuleerd worden op een schaal die vroeger ondenkbaar was. Dat luisteren naar je gevoelens was leuk in de negentiende eeuw. Nu zeggen dat je naar je hart moet luisteren is echt een verkeerd advies. Want je hart kan nu best gekaapt zijn door Vladimir Poetin, die via allerlei algoritmes heel goed weet hoe hij bij jou op de angst- en haatknop moet drukken. Wanneer je dan naar je hart luistert, luister je in feite naar een vreemde macht.”

Vroeger was er toch ook propaganda?

„Ja, maar Hitler moest één radiospeech afvuren op vijftig miljoen Duitsers tegelijk. Daarom had hij ook een geheime politie nodig. Als je de boodschap individueel kunt afleveren, hoeft dat niet meer. Dan wordt je hart de geheime politie!”

Waarop kun je dan nog vertrouwen?

„We zullen veel meer moeite moeten doen om ons bewustzijn te begrijpen. Het oudste advies dat er bestaat: ken uzelve! Mensen zijn vooral zo makkelijk te manipuleren omdat ze zichzelf niet goed kennen. Ze vertrouwen op alles wat in hun geest omhoog plopt. Als we ons bewustzijn beter begrijpen wordt dat moeilijker. Als je je bewust bent van je haat en je angsten is het makkelijker om afstand te nemen van fake-news dat daarop wil inspelen.”

De meeste mensen verbinden juist hun gevoel van identiteit aan die gevoelens.

„Ja, dat is het probleem. Bij links en bij rechts. Linkse mensen kun je ook van alles wijsmaken over achterlijke religieuze mensen in Louisiana. Ze zijn zich niet bewust van hun eigen vooroordelen.”

Dus iedereen moet gaan denken als een wetenschapper?

„Ja, dat zou al helpen. Meditatie is ook een oplossing. Ikzelf investeer heel veel tijd in meditatie. Twee uur per dag, om mijn eigen geest en gevoelens te leren kennen. Het werkt. Maar het is erg moeilijk. Ik ga ook ieder jaar één of twee maanden naar een meditatie-retraite, zonder telefoon of computer. En niet praten. Ik praat de rest van het jaar zó veel! Ik heb die rust en helderheid nodig. Het moeilijkste is: je gaat dan heel veel dingen zien die je niet bevallen. Als je je ware zelf ziet is dat echt geen Disney-film!”

 

Wanneer houdt Nederland op een achterlijk landje te zijn waar democratie een slechte grap is ?

Analytisch sterke Femke Halsema moet nog wel wat Amsterdamse harten veroveren

Favoriet voor het Amsterdamse burgemeesterschap langs de meetlat van de vertrouwenscommissie.

Met haar consequente rechtsstatelijke opvattingen, zou criminoloog Halsema een naadloze opvolger zijn van Eberhard van der Laan.Aurélie Geurts

De politieke autobiografie van Femke Halsema heet Pluche. De strijd om het regeringspluche is volgens haar namelijk ‘de kern van de democratische politiek’, zo staat in haar voorwoord. Zelf heeft zij in de twaalf jaar als actief politicus nooit op dat pluche mogen zitten. ‘Dat was niet uit principe, maar uit overmacht.’

Maar nu, ruim zeven jaar na haar vertrek uit de Tweede Kamer, weet zij zich plots de meest genoemde kandidaat voor een van de mooiste posten in het openbaar bestuur: het burgemeesterschap van Amsterdam, de stad waar ze al ruim twintig jaar woont.

Haar naam valt voortdurend. Maar al snel wordt eraan toegevoegd dat Halsema de bestuurlijke ervaring ontbeert om de post te bekleden. Opmerkelijk is dat twee politieke zwaargewichten, Alexander Rinnooy Kan (D66) en Jeanine Hennis-Plasschaert het onverwacht voor de voormalige GroenLinks-politica opnemen.

‘Ik heb haar zien opereren als bestuurder bij Stichting Vluchteling’, zegt econoom, invloedrijk bestuurder en D66-prominent Alexander Rinnooy Kan. ‘Daar maakte ze op mij een zeer goede indruk. Ze is analytisch erg sterk. Ook heeft ze een onderzoekscommissie geleid die een mooi advies schreef over behoorlijk bestuur in de semipublieke sector.’

‘En fractievoorzitter zijn is bijvoorbeeld ook een hell of a job, dat zie ik van dichtbij’, zegt VVD-Kamerlid Jeanine Hennis. ‘Femke deed dat erg succesvol.’ Hennis ergert zich aan het gemak waarmee over Halsema’s gebrek aan bestuurlijke ervaring wordt gesproken. ‘Ik ben niet zo van de vrouwenkaart, maar vind die gemakkelijke oordelen echt irritant. Toen Balkenende premier werd, hoorde ik ze namelijk helemaal niet.’

Dat er ook bij de PvdA vertrouwen is in de bestuurskwaliteiten van Halsema, blijkt uit het feit dat Lodewijk Asscher haar in 2012 benaderde of zij minister van Binnenlandse Zaken of Buitenlandse Handel wilde worden in het VVD-PvdA kabinet.

Brief

Zondagavond 12 uur sluit de inschrijftermijn voor het sturen van een sollicitatiebrief naar Zijne Majesteit de Koning. Het staat haast wel vast dat republikein Halsema die brief (voorzien van recente pasfoto) heeft gestuurd. Eerder deze maand zei ze  bij radioprogramma Kunststof dat zij er ‘vanzelfsprekend over piekerde’. Tot en met zondag heeft zij er vervolgens over gezwegen. Terwijl een aantal andere veelgenoemde kandidaten, zoals Jeanine Hennis en Lilianne Ploumen, stelden dat zij geen brief zouden sturen.

Als Halsema niet zou solliciteren, had zo’n statement zeker ook in de rede gelegen. De afgelopen maanden kwam er namelijk zowel op enkele weblogs als in De Telegraaf een anticampagne tegen haar op gang. Waarbij oude vijanden, doorgaans anoniem, een boekje opendeden om haar ongeschiktheid te bewijzen. Online ging een trollenleger zich vervolgens te buiten aan snoeiharde seksistische commentaren. Van Halsema – die in haar politieke carrière al enkele keren moest worden beveiligd – is bekend dat zij dergelijke beschimpingen moeilijk kan relativeren. Als zij daar voor zichzelf en haar puberende tweeling met een simpel telefoontje een eind aan zou kunnen maken, had zij dat ongetwijfeld gedaan, bevestigen goede vrienden van Halsema.

Goede sfeer

Dat Halsema (52) goede kans maakt, lijdt intussen geen twijfel. GroenLinks is bij de recente gemeenteraadsverkiezingen met 10 van de 45 zetels de grootste in de hoofdstad geworden. De partij werkt intussen goed gemutst aan een coalitie met de fracties waar Halsema in haar Haagse tijd altijd een ‘linkse samenwerking’ mee probeerde op te zetten: GroenLinks, D66, PvdA en SP.

De burgemeester is geen onderdeel van de collegeonderhandelingen, bezweren de vier partijen. Maar als ze de goede sfeer willen vasthouden, ligt het niet voor de hand een geschikte GroenLinks-burgemeester af te wijzen. D66-leider Alexander Pechtold sprak vorig jaar zelfs al openlijk zijn steun uit voor de vrouw met wie hij in de Tweede Kamer ooit zo close was dat zij vaak Knabbel en Babbel werden genoemd. ‘Het wordt tijd dat Amsterdam een vrouwelijke burgemeester krijgt’, zei Pechtold. ‘En Femke Halsema zou een goede zijn.’

Amsterdam zoekt, zo vermeldt de profielschets die twee weken geleden bekend werd, een burgemeester die de verpersoonlijking is van de wapenspreuk van de stad: heldhaftig, vastberaden en barmhartig. Halsema heeft de vertrouwenscommissie genoeg bewijs te leveren om te onderbouwen dat zij die kwalificaties eer aan doet. In de twaalf jaar dat zij in de Tweede Kamer zat, maakte zij naam als een onafhankelijk politicus die zowel in het parlement als binnen haar eigen partij overtuigd haar eigen lijn volgde. Ook als haar standpunten – die vaak weinig ophebben met linkse dogma’s maar wel met het opkomen voor kwestbaren in de samenleving – op weerstand stuitten.

Vrijheid

Beroemd is haar strijd voor de vrijheid van meningsuiting. Zo was zij een van de felste verdedigers van het recht van Ayaan Hirsi Ali, Geert Wilders en Theo van Gogh om hun standpunten te verkondigen. Terwijl Halsema intussen altijd duidelijk bleef maken dat zij die punten zelf verwerpelijk vond.

Met haar consequente rechtsstatelijke opvattingen, zou criminoloog Halsema een naadloze opvolger zijn van Eberhard van der Laan. Het vrije woord en het recht op demonstratie, waarvan Van der Laan steevast zei dat het in Amsterdam ‘bijkans heilig is’, zal zij zonder twijfel even hard beschermen. En als groot liefhebber van het politieke debat, met duizenden vlieguren in het parlement, kunnen Amsterdammers haar ook het voorzitterschap van de gemeenteraad toevertrouwen.

Munitie

Maar de twee pagina’s lange profielschets biedt voor critici ook munitie. Immers, waar is de vereiste ‘ruime bestuurlijke ervaring’? Daaraan, zo valt in recente commentaren te lezen, voldoet ze niet. Nadat Halsema afzwaaide als politiek leider van GroenLinks werd ze freelance schrijver, onderzoeker, programmamaker (onder andere over de positie van vrouwen binnen de Islam) en toezichthouder. Geen bestuurder pur sang dus, al tillen Alexander Rinnooy Kan van D66 en Jeanine Hennis van de VVD daar kennelijk niet al te zwaar aan.

Een ander punt waarover Halsema lastige vragen kan verwachten, is haar vermogen om ‘alle Amsterdammers aan te spreken’. Waar de vrienden en mensen die met haar werkten Halsema prijzen als aimabel, gevoelig en zeer betrokken, lokt haar kandidatuur bij veel Amsterdammers het commentaar uit dat zij te links, koel en elitair is. Zeker in vergelijking met de bijna heilig verklaarde Eberhard van der Laan. Uit een enquête die Het Parool dit weekend publiceerde, blijkt ook dat Halsema weliswaar populair is, maar zeer nadrukkelijk onder linkse Amsterdammers. Rechts ziet haar liever niet.

En tenslotte is er nog het gevoel voor humor, dat de gemeenteraad in de functieomschrijving heeft laten opnemen. Jeanine Hennis heeft zich over die eis in de profielschets wel verbaasd: ‘Nog nooit eerder heb ik die gezien in een vacature voor een burgemeester’. Maar ook op dat punt is ze ruimhartig over Halsema: ‘Ja, met Femke kun je ook goed lachen. Heel hard lachen.’

Tjerk Gaulthérie van Weezel

Opvolger Van der Laan moet in juli bekend zijn

Kandidaat-burgemeesters konden tot zondag solliciteren bij Johan Remkes (VVD), de Noord-Hollandse commissaris van de koning. Vanaf vandaag buigt Remkes zich over brieven en e-mails van mensen die wijlen Eberhard van der Laan willen opvolgen als burgemeester van Amsterdam.

Remkes is procedureel verantwoordelijk voor de eerste schifting. Dat is soms eenvoudig werk – het afwijzen van de onvermijdelijke gekkies – maar kan ook bewerkelijk zijn. Hij moet een serieuze selectie maken, rekening houdend met de door de gemeenteraad opgestelde wensen.

De selectie gaat vervolgens op sollicitatiegesprek bij de vertrouwenscommissie van de gemeenteraad. Daarin zitten alle twaalf in de raad vertegenwoordigde partijen met één afgevaardigde, vaak de fractievoorzitter.

Die commissie selecteert ook weer, stemt in het geheim over wie de voorkeur geniet en wie als next best wordt gezien. Ook weer in het geheim mag de voltallige gemeenteraad hoofdelijk stemmen over wie het moet worden. Wie officieel aan de koning wordt voorgedragen – een burgemeester wordt formeel benoemd – stemt ermee in dat Binnenlandse Zaken nog een screening doorvoert.

Het streven is dat Amsterdam in juli een nieuwe burgemeester kan begroeten. Die gaat 11.427,98 bruto per maand verdienen. De burgemeester wordt voor zes jaar benoemd.

Geheimhouding is een van de gevoeligste aspecten van de procedure. Remkes beklemtoonde dat toen hij begin april de Amsterdamse raad toesprak. Bij de benoeming van Eberhard van der Laan indertijd kwam veel meer naar buiten dan de bedoeling was. Zo weten we dat Annemarie Jorritsma (VVD) de grote tegenkandidaat was en Paul Rosenmöller(GroenLinks) ook een poging waagde. Ze hebben dat zelf overigens nooit bevestigd. Anders dan bijvoorbeeld Roger van Boxtel (D66).

Bij de vorige procedure lekte uit dat Jorritsma de meeste steun kreeg in de vertrouwenscommissie waarna de gemeenteraad uiteindelijk Van der Laan verkoos. Zoiets kan gebeuren. De vertrouwenscommissie bestond uit (toen) negen leden van negen partijen, in de raad zaten toen heel wat meer PvdA’ers.

Tot diegenen wier namen rond zoemden als opvolger van Van Der Laan en die nu al hebben gezegd dat ze niet hebben gesolliciteerd, behoren Jet Bussemaker (PvdA), Franc Weerwind (D66), Jeanine Hennis (VVD), Alexander Pechtold (D66), Liliane Ploumen (PvdA) en Andrée van Es (GroenLinks). Volgens bronnen in haar omgeving zag ook Edith Schippers (VVD) van sollicitatie af.

Marcel van Lieshout

%d bloggers like this: