‘Less Europe, wat betekent dat dan?’

article-0-0cbe9542000005dc-296_634x400

Interview Herman Van Rompuy

Hij heeft een welgemeend advies voor de 27 Europese regeringsleiders die volgende week in Bratislava bijeenkomen om de EU te redden. ‘Wie ideeën verzamelt voor de toekomst van Europa, niet ver hoeft te zoeken. Alles is al opgeschreven.’ Herman Van Rompuy over de polycrisis die Europa teistert, over Merkels rechte rug en de banvloek over Brussel. ‘Ik ken al die onnozele Twittertaal’. ‘Minder Europa? Bonne chance!’

Hij geniet van de koelte in de schaduw van de macht. Zijn bezoek haalt hij tegenwoordig zelf op en wuift het ook weer uit. ‘Bij mijn vertrek voelde ik ook opluchting’, zegt Herman Van Rompuy. Vijf jaar (2009-2014) leidde hij als eerste EU-president talloze tumultueuze en nachtelijke crisisberaden van de Europese regeringsleiders. Nu, op afstand en door zijn oogharen kijkend, concludeert hij: ‘Mijn opvolger Donald Tusk heeft een veel zwaardere politieke agenda dan ik. Die is echt van een andere orde.’

De EU is niet ontworpen om zulke majeure crises op te vangen

Terwijl Van Rompuy toch ook te maken had met een existentiële crisis van de Europese Unie. De grootste economische recessie sinds de Tweede Wereldoorlog, Griekenland bungelend over de rand van de afgrond, Ierland, Portugal, Cyprus en Spanje bedelend bij het Europees noodfonds, het dreigde de Unie en de eurozone te verscheuren. ‘Maar wat nu op ons afkomt is veel groter.’

Geen wonder dus dat de 27 leiders volgende week voor een speciaal beraad in Bratislava bijeenkomen. Is er überhaupt nog toekomst voor de EU na het aangekondigde vertrek van Groot-Brittannië; midden in de grootste vluchtelingenstroom sinds mensenheugenis; ten tijde van terreuraanslagen; en de anti-Europese populisten opstomend naar de hoofdsteden. ‘Dit is uniek’, zegt Van Rompuy. ‘De EU is niet ontworpen om zulke majeure crises op te vangen.’

Is de huidige crisis groter dan de economische van 2011-2013?

‘Ja. Er is sprake van een polycrisis, om maar eens een goed Grieks woord te gebruiken. Op zo korte termijn zo veel tegelijk, werkt heel destabiliserend op burgers en politici. Niet alle crises komen uit de EU maar ze moeten wel alle door de Unie beheerst worden. Hoe? Ik ken geen enkele crisis waar men in een handomdraai een antwoord vindt. En al helemaal niet met 27 of 28 leiders tezamen.’

Dat wil niet zeggen dat het allemaal chaos en depressie is, haast Van Rompuy zich te zeggen. ‘Neem de vluchtelingencrisis. Ik weet dat er veel op aan te merken is, maar het EU-Turkije-akkoord uit maart functioneert. De stroom oorlogsvluchtelingen uit Syrië en Afghanistan is tot stilstand gebracht. Mijn broer is wethouder in Zaventem. Hij vertelde me over het asielcentrum daar, vorig jaar opgezet voor 250 mensen. Er zijn er nooit meer dan 150 gekomen en nu kan het dicht. Ik weet dat de woorden ‘wir schaffen das’ besmet zijn maar we hebben de ongekende migratie opgevangen. De Unie heeft antwoord geboden.’

Er waren naast crises ook antwoorden

Hetzelfde verhaal over de Grexit, stelt Van Rompuy. Athene heeft de saneringsvoorwaarden geaccepteerd, het besmettingsgevaar voor de hele eurozone is bezworen. ‘Ik wil maar zeggen: er waren naast crises ook antwoorden. Niet voldoende om de burger te overtuigen maar u kunt niet zeggen dat de Unie met gekruiste armen heeft toegekeken.’

De EU is dé magneet voor gevoelens van ongenoegen en onmacht: anti-globalisering, anti-elite, anti-migratie. En u zegt: lieve leiders, het valt wel mee. Is de Bratislava-top overbodig?


© ANP

‘Als men tegenwoordig nuanceert, moet men zich al bijna excuseren. Het is politiek niet correct iets positiefs over de EU te zeggen. Onmiddellijk wordt een karikatuur van je gemaakt: ‘Wereldvreemd!’ ‘Hij negeert het probleem!’ Ik ken al die onnozele Twittertaal.

Na het Brexit-referendum kwam de terechte vraag: hoe nu verder met 27? Gaat men daar in Bratislava een definitief antwoord op geven? Natuurlijk niet! De discussie over de toekomst van de EU gaat jaren duren. Ik denk dat de leiders volgende week de wijsheid zullen hebben niet over een verdragswijziging te beginnen. Die discussie leidt namelijk tot minder Europa, of nog erger. Ik heb aan begin van mijn mandaat als EU-voorzitter gezegd: ik ben verkozen onder Verdrag van Lissabon en ik zal sterven onder het Verdrag van Lissabon. En ik heb niet de ambitie op vroege leeftijd heen te gaan.’

Wat moeten premier Rutte en zijn collega’s dan wel afspreken in Bratislava?

De eurozone is solider dan voorheen maar ze is niet af

‘Een aantal zaken staat sowieso op de agenda: de energie unie, de digitale unie, de kapitaal unie. Dat is allemaal al in de steigers gezet. Degenen die nu ‘minder Europa!’ roepen, gaan die dat allemaal opgeven? Geen energiezekerheid voor de burgers? Geen digitale industrie en ontwikkeling? Geen goedkoper kapitaal voor het midden- en kleinbedrijf? Niemand die daaraan denkt. Dan is er de verdere harmonisering van het beleid in de eurolanden. De eurozone is solider dan voorheen maar ze is niet af. Bij een volgende crisis zijn er niet genoeg instrumenten. Maar ik maak me geen illusies: vóór de Duitse en Franse verkiezingen gebeurt er niets op financieel-economisch terrein.’

Verdere integratie van de eurozone betekent een Europese minister van Financiën met een eigen begroting. Dat soort ideeën wekken grote woede op in Nederland en Duitsland

(Glimlachend) ‘Ik zou ook minder ambitieus beginnen. Waar het mij om gaat is dat wie ideeën verzamelt voor de toekomst van Europa, niet ver hoeft te zoeken. Alles is al opgeschreven. Het is een kwestie van de juiste fasering. Beginnen met iets groots, helpt het proces om zeep. Waar de burger op wacht, is het Europa van de resultaten. De leiders zullen over banengroei spreken, over het tegengaan van de ongecontroleerde illegale migratie. Dan is er de strijd tegen de toenemende ongelijkheid, tegen belastingontwijking en -fraude. Ze zullen aandacht besteden aan de sociale dumping. Ik weet dat de Oost-Europese lidstaten niets willen weten van het Commissievoorstel voor gelijk loon bij gelijk werk. Maar de Poolse en Bulgaarse werknemers in Europa zorgen voor concurrentievervalsing. De EU moet beschermen tegen de negatieve aspecten van mondialisering, die worden als heel bedreigend ervaren. De positieve hoeven we niet uit leggen: Nederland en België zijn nergens zonder globalisering. We leven van de rest van de wereld.’

Nederland en België zijn nergens zonder globalisering

Allemaal méér Europa. De Slowaakse premier Fico riep in juli op tot minder Europa en een vertrek uit het besmette Brussel. Hij staat niet alleen

‘Ik ken Robert Fico goed. Hij is niet in zijn beste periode, hij heeft net twee verkiezingen verloren. Hij is ook niet de meest subtiele vertolker van ideeën. Belangrijker nog: hij zit de top in Bratislava niet voor, hij is de gastheer. De voorbereiding en leiding ligt bij Tusk. Herinnert u zich nog die Nederlandse studie over welke bevoegdheden gerepatrieerd konden worden uit Brussel?’

U bedoelt de befaamde subsidiariteitsbrief uit 2013 van toenmalig minister Timmermans?

‘Zeker. Ik heb daar niet veel meer over gehoord.’

Hoho, het ging om zware zaken als ‘handen af van ons schoolfruit’

Less Europe? Ik weet niet waarover het gaat. Gaat het om minder regels?

‘Juist, dat bedoel ik. In Groot-Brittannië hebben ze nadien een soortgelijke oefening gedaan: welk macht kunnen we terug naar Londen halen? De conclusie van die studie was ‘heel weinig’. In de loop van veertig jaar lidmaatschap is alles met alles gaan samenklitten. Dat zal de discussie over de Brexit enorm compliceren. Less Europe? Ik weet niet waarover het gaat. Gaat het om minder regels? Ik ben gans mijn leven nationaal politicus geweest. Ik ken de nationale regelgeving, de regionale en de lokale. Daarmee vergeleken is de Europese regelgeving klein bier, weet ge. Mijn eerste speech die ik in 1975 voor minister-president Tindemans schreef, luidde: Tegen de administratieve rompslomp. En ik kan u verzekeren, Europa was niet het eerste waar we toen aan dachten. Natuurlijk moet Timmermans werken aan minder regels, maar het zal het beeld van Europa niet veranderen.’

Zijn Fico, Le Pen en Wilders dan valse profeten: ze spiegelen de burger iets voor dat niet kan?

‘U hebt gezien, en u zult de komende maanden en jaren zien, hoe moeilijk het is om de klok terug te draaien. Het is niet omdat het Britse ondernemersvertrouwen in juli iets minder negatief was dan verwacht, dat de problemen van de Brexit verholpen zijn. Dat soort oppervlakkige analyses lees ik te vaak. En dan gaat de Brexit nog over een land dat steeds met één been buiten de Unie stond. Stelt u zich voor dat een euroland een referendum aankondigt over het EU-lidmaatschap. Op datzelfde moment is dat land een vogel voor de kat, een prooi voor speculanten.’

Lees verder onder de foto.

Marine Le Pen (L) van het Franse Front National en Geert Wilders van de PVV
Marine Le Pen (L) van het Franse Front National en Geert Wilders van de PVV © EPA

Vandaar mijn vraag: zijn het valse profeten?

De problemen van Europa zijn in de eerste plaats nationale problemen

‘Laat ik het zo zeggen: de dag dat Parijs een referendum lanceert over de EU zou ik niet graag president van Frankrijk zijn. De problemen van Europa zijn in de eerste plaats nationale problemen. België heeft het Vlaams Belang, een racistische partij die 25 procent van de stemmen haalde in 2004. Dat had niets met Europa te maken. Jullie hadden Fortuyn, de herschepper van het politieke landschap, ook dat stond los van Europa. In Oostenrijk won Haider (FPÖ) eind jaren negentig, Chirac won in 2002 maar nipt van Jean-Marie le Pen. Allemaal ruim voor de grote euromisère.

Kijk ook naar wat er nu in de Verenigde Staten gebeurt: zelfde thema’s, zelfde discours en dat land staat toch echt los van de EU. Angst voor de globalisering, voor migratie, verlies van identiteit, groeiende ongelijkheid: de malaise in onze samenlevingen is niet specifiek Europees. Maar de EU is de zwakste schakel, de makkelijkste zondebok.’

Kunnen die nationale problemen de EU vermorzelen?

‘In eerste instantie worden de nationale structuren aangetast. Beeldt u in dat mevrouw Le Pen de volgende Franse president wordt. Wie is dan het eerste slachtoffer: Frankrijk! Natuurlijk werkt het door in Brussel. De EU is de optelsom van de lidstaten. Er wordt geen potlood verlegd in Brussel, zonder de steun van de lidstaten, meestal unaniem.’

Het tekent de zwakte van de EU: als één of twee landen trillen, schudt de hele Unie.

‘Voor een slagvaardiger Unie hebben de Commissie en het Europees meer macht nodig maar dat is onbespreekbaar. Liever zegt men: doek alles maar op, we gaan terug naar ‘die goede oude tijd’ van voor 1958. Wel: bonne chance!’

Regeringsleiders zijn ook vrijwel unaniem in hun gebrek aan enthousiasme om de EU te verdedigen

CV Herman Achille Van Rompuy

1947: geboren op 31 oktober in Etterbeek, België 1968: bachelor filosofie
1971: master economie
1973-1993: diverse functies binnen CVP (Christelijke Volkspartij)
1993-1999: minister van Begroting en vicepremier
1995-2009: lid Belgisch parlement 2007-2008: voorzitter Belgisch Parlement
2008-2009: premier van België
2009-2014: voorzitter van de Europese Raad, EU-president
2015: België verheft hem in de adelstand, hij mag zich graaf noemen.

Herman Van Rompuy is getrouwd en heeft vier kinderen en zeven kleinkinderen.

Als de leiders hun Brusselse besluiten niet verdedigen, haakt de burger af

‘Dat klopt. Als EU-voorzitter zag ik na afloop van een top hun verklaringen, dan vroeg ik me af of ik in dezelfde vergadering had gezeten. Al het goede komt dankzij hun, het minder aangename is de schuld van Brussel. Ik vraag geen euro-euforie van ze. ‘Hup, hup Europa!’ is niet geloofwaardig. Maar resultaten alleen, en God weet dat we die nodig hebben, voldoen evenmin. De leiders moeten de moed hebben de besluiten die ze in Brussel nemen te verdedigen. Gewoon nuchter en zakelijk uitleggen wat is overeengekomen, ook al was dat soms met à boire et à manger, met geven en nemen.

Wat je ziet is het tegenovergestelde. De Hongaarse premier Orbán die een referendum uitschrijft over een wettelijk genomen asielbesluit in Brussel, hij organiseert het verzet in eigen land. Fico die sneert naar Brussel, Renzi die afgelopen maanden een regelrecht aanval op de Commissie leidde. Dat is niet houdbaar. Als de leiders hun Brusselse besluiten niet verdedigen, haakt de burger af. Het ondermijnt de geloofwaardigheid van de EU.’

Waarom deinen leiders mee met het populisme?

‘De electorale verleiding bestaat uit boze kiezers. Politici staan voor moeilijke, zware keuzes. Soms vergt dat lijnrecht tegen de populistische golven in zwemmen, zoals bondskanselier Merkel heeft gedaan met haar asielbeleid. Dat loont als er resultaat is, maar dat resultaat laat soms lang op zich wachten. En die tijd hebben politici niet, de volgende verkiezingen beginnen vandaag. In Vlaanderen heeft het 10 jaar geduurd voordat het Vlaams Belang tot 6 procent van de stemmen was teruggedrongen.’

Is Merkel de enige leider met een rechte rug?

‘Van de grote leiders wel, hoewel de Franse president ook van nature sterk anti-Front National is. Maar Merkel heeft haar positie het duidelijkst verwoord, ze heeft de electorale risico’s bewust genomen.’

Is zij de enige van de leiders die het Europees belang verdedigt?

De Duitse bondskanselier Angela Merkel.
De Duitse bondskanselier Angela Merkel. © EPA

‘Nee, dat is te kort door de bocht. Bij grote crises was de bereidheid tot een compromis bij allen aanwezig. Ik bespeur die wil echter steeds minder, vooral bij migratie dat het hart van de nationale politiek raakt. Compromisloosheid is dodelijk voor de EU.’

Een tinkelend alarm van zijn telefoon, herinnert aan een volgende afspraak. ‘Mijn politieke loopbaan zit erop’, zegt een goedgeluimde Van Rompuy bij het vertrek. ‘Het is conform mijn levensfilosofie: het is mooi geweest, nu keren we de pagina. Ik klamp me niet vast aan de macht.’

Hij wijst op een foto aan de muur, van zijn eerste EU-top in 2010. Van de 27 toenmalige regeringsleiders zijn er zes jaar later nog twee in functie. ‘Dat is democratie.’ Voormalig Commissievoorzitter Barroso prijkt ook op de foto, breed lachend.

U bent nu gastdocent aan de universiteit en onbetaald voorzitter van een Brusselse denktank. Barroso werkt sinds kort bij de Amerikaanse bank Goldman Sachs. Is dat gepast? Hij slaat in elk geval munt uit zijn Brusselse tijd.

‘Letterlijk zeker. Hij moet voor zichzelf uitmaken of die stap verantwoord is of niet. Ik wil mijn herinneringen over de uitstekende samenwerking die we hadden niet in gevaar brengen door te zeggen hoe ik erover denk.’

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s