Hij is ‘gewoon parlementslid’ maar geen Pool twijfelt eraan dat hij de machtigste man in het land is.

Asceet die Poolse regering met kat op schoot regeert

Profiel Jaroslaw Kaczynski

Hij is ‘gewoon parlementslid’ maar geen Pool twijfelt eraan dat hij de machtigste man in het land is. De president, premier en ministers geeft hij instructies in zijn kantoor of thuis, bij zijn twee katten.

Toen de Poolse premier Beata Szydlo in april op bezoek ging bij haar partijleider, stond ze volgens journalisten na zes minuten weer buiten. Jaroslaw Kaczynski was allerminst tevreden geweest, de hervormingen gingen te traag. Media begonnen hardop te speculeren over het lot van Szydlo – zou ze vroegtijdig vervangen worden?

Dat is hoe de machtigste man van Polen opereert: Kaczynski (67) ontvangt de ministers van Recht en Rechtvaardigheid (PiS) thuis of op zijn kantoor, geeft instructies en opereert verder achter de schermen. President Duda en premier Szydlo gelden als grijze muizen; ze doen de buitenlandse reizen en zijn het gezicht naar buiten, maar niemand twijfelt aan de macht van Kaczynski. Niemand, buiten hijzelf dan. Tegen dagblad Rzeczpospolita herhaalde hij vrijdag dat hij ‘gewoon een parlementslid’ is. ‘Ik ben premier noch dictator.’

Daar denken de duizenden demonstranten die dit weekend de straat op gingen in verscheidene Poolse steden anders over. Aangemoedigd door een sit-in van oppositiepartijen riepen ze op tot het vertrek van de regering.

Waar Walesa het verleden achter zich wilde laten, geloofden de Kaczynski’s dat hij de revolutie verraden had

Walesa

Wat voor politicus gaat er schuil achter de sfinxachtige Jaroslaw Kaczynski die volgens zijn tegenstanders hard op weg is ‘Polen te verwoesten’?

Kaczynski is geworteld in het anticommunistisch verzet van de jaren tachtig, toen hij samen met zijn tweelingbroer Lech (Jaroslaw is 45 minuten ouder) werkte voor de leider van vakbond Solidarnosc, Lech Walesa. Walesa werd na de val van de Muur president, maar zag hoe de broers zich van hem afkeerden en hun eigen weg gingen.

De breuk met Walesa is van een niet te onderschatten symboliek. Waar de vakbondsman het verleden achter zich wilde laten, geloofden de Kaczynski’s dat Walesa de revolutie verraden had. Hij zou met de communisten hebben samengespannen en zo de Polen hun ‘ware revolutie’ hebben onthouden. Vandaar de naam van de partij die ze in 2001 oprichtten: Recht en Rechtvaardigheid.

Ook nu nog, 27 jaar na het einde van de communistische Volksrepubliek Polen, gelooft hij dat ex-communisten op bepalende plekken in het systeem zitten, gesteund door de progressieve zakenelite en de liberale media. Die zouden Polen aan buitenlandse investeerders verkwanselen en er een ‘Russisch-Duits condominium’ van willen maken. Nu Kaczynski’s partij een absolute meerderheid heeft in het parlement, maakt hij schoon schip in de rechterlijke macht, de media en het leger. De ‘volkswil’ gaat daarbij voor wat rechtsstatelijk is.

Sociale agenda

Bij de parlementsverkiezingen in oktober 2015 kreeg PiS 38 procent van de stemmen, met name op het oostelijke en zuidoostelijke platteland. De aantrekkingskracht van Kaczynski zit in zijn sociale agenda: net als andere Europese populisten combineert hij een economisch links programma met sociaal-cultureel conservatisme. PiS voerde campagne met de verlaging van de pensioenleeftijd, verhoging van het minimumloon, en met de belofte van een forse kinderbijslag vanaf het tweede kind. Anderen stemden op PiS omdat ze weleens wat anders wilden na acht jaar Burgerplatform, een partij die door zowel links als rechts als regentesk werd gezien.

Tegelijk geldt Kaczynski als de meest gehate politicus van het land: je bent voor of tegen hem, andere smaken zijn er niet. Donald Tusk (Burgerplatform) voerde het voorbije decennium geregeld campagne als de anti-Kaczynski. Het leverde hem veel stemmen op. Met die valkuil in zijn achterhoofd stelde Kaczynski zich begin 2015 niet kandidaat voor het presidentschap en schoof hij de volstrekt onbekende Andrzej Duda naar voren als een frisse kandidaat van buiten. Het werkte: Duda won, Kaczynski kon van achter de coulissen blijven aansturen. Dezelfde truc paste hij toe met Szydlo.

Tegelijk geldt Kaczynski als de meest gehate politicus van het land: je bent voor of tegen hem, andere smaken zijn er niet

Vliegramp bij Smolensk

Jaroslaw bij de herdenkingsdienst van zijn broer.
Jaroslaw bij de herdenkingsdienst van zijn broer. © AFP

Kaczynski’s rol oogt ongewoon, maar is dat voor Poolse begrippen niet. Maarschalk Jozef Pilsudski, wiens buste Kaczynski’s kantoor siert, bestuurde Polen in de jaren twintig en dertig vanuit zijn villa, zonder formeel een hoge functie te bekleden.

Een tweede cruciale breuk in Kaczynski’s politieke loopbaan is de vliegramp bij Smolensk op 10 april 2010. 96 hoge Poolse officieren, politici en gezagsdragers kwamen daarbij om, onder wie toenmalig president Lech Kaczynski, die als de slimste van de twee broers gold. De Romulus en Remus van de Poolse politiek belden elkaar tot wel tien keer per dag. Sinds Smolensk gaat Kaczynski in het zwart gekleed. Iedere tiende van de maand spreekt hij zijn aanhang toe voor het presidentieel paleis in Warschau en belooft hij niet te zullen rusten voor de ‘ware toedracht’ is achterhaald. Volgens zijn electoraat zat Rusland achter de crash en is de regering-Tusk medeplichtig aan het verdoezelen van de waarheid. Bewijs ontbreekt, maar in Kaczynski’s wereldbeeld bewijst de crash dat de Russische buren – de geschiedenis herhaalt zich – niet te vertrouwen zijn.

Dat wantrouwen bemoeilijkt de samenwerking in Europa. Kaczynski trekt zich weinig aan van de reprimandes uit Brussel, ook al is Polen de grootste netto ontvanger van Europese subsidies. Hij ziet West-Europa als een beschaving in verval en trekt met de Hongaarse premier Orbán ten strijde voor een christelijk Europa.

Kaczynski trekt zich weinig aan van de reprimandes uit Brussel, ook al is Polen de grootste netto ontvanger van Europese subsidies

De eeuwige vrijgezel Kaczynski woonde tot een paar jaren geleden nog bij zijn (inmiddels overleden) moeder. Hij durfde haar op haar ziekbed het nieuws uit Smolensk niet te vertellen. Volgens zijn biograaf zei hij daarom dat Lech vanwege een vulkaanuitbarsting in IJsland vertraging had opgelopen. Lech en diens vrouw zouden drie maanden lang onderweg zijn per boot. Om zijn verhaal kracht bij te zetten, liet hij een speciale editie maken van de krant met het verzonnen bericht over Lech.

Het tekent de volstrekt onaangepaste natuur van Kaczynski. De onbetwiste leider van Polen leeft als een asceet met zijn twee katten, spreekt geen buitenlandse talen, haalt graag 19de-eeuwse gedichten aan en bezocht de Oekraïense kustplaats Odessa, voor familiebezoek. In 2009 opende hij voor het eerst een bankrekening. ‘Hij is erg amusant’, citeerde website Politico een Poolse politicus. ‘Je kunt wel drie of vier uur met hem praten. De enige beperking is dat hij alleen in Polen is geïnteresseerd.’

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s