Afscheid van de President van ‘hope’ en ‘change’

Laatste rede van een groot spreker

Vele harten zullen vanavond worden gevuld met weemoed. Barack Obama houdt zijn laatste rede. Nog één keer zal hij zijn gehoor in trance brengen door zijn wijze hoofd in een volmaakte cadans heen en weer te bewegen van links naar rechts, de blik gericht op een voor gewone stervelingen onzichtbaar punt ergens tussen hemel en aarde. Het is het afscheid van een president, het afscheid van een tijd, het afscheid van een uitzonderlijk spreker.

Het was niet alleen zijn stem, het was ook de schoonheid van zijn woorden, de spiegel die hij zichzelf en ons voorhield. Vaak ging het over het menselijk tekort in al zijn verschijningsvormen. Sprak hij over onze worsteling om haat, tweespalt, geweld, verbittering en armoede uit te bannen. Het maakte zijn toespraken tot gebeurtenissen waarnaar werd uitgekeken en die door geen andere wereldleider werden geëvenaard.

Zijn stem erfde hij van zijn Afrikaanse vader, de man die hem na zijn geboorte in de steek liet. Barack Hussein Obama senior kwam van Kenia naar Amerika om te studeren. Hij had een diepe, betoverende stem. Als hij in een kamer zijn mond opendeed, stopte iedereen met praten en keek men om naar hem. Vrienden noemden hem briljant, charismatisch en verwaand.

De zeven Obama’s die ons toespraken

De Verenigde Staten nemen afscheid van Barack Obama – niet alleen als president, maar ook als uitzonderlijk spreker. Want aan zijn toespraken kon geen andere wereldleider tippen. Acht jaar Obama in zeven karakteristieke speeches.

President Obama in Athene in november vorig jaar.
President Obama in Athene in november vorig jaar. © AFP

En dan was er Obama’s blanke opa van moederskant. Meubelverkoper Stanley Dunham was een prater en snoever, die graag sterke verhalen vertelde in de duistere kroegen op Hawaï waar hij zijn kleinzoon mee naartoe nam. ‘Zijn mond was groter dan zijn prestaties’, smaalde een zwager. Terwijl de jonge Barry belletjes zat te blazen in zijn glas cola, moet hij van opa Stan de kunst van het vertellen hebben geleerd.

De derde bron waaruit de president putte waren de zwarte kerken aan de South Side, de achterstandswijken in Chicago. Hij werkte er als buurtwerker. Als hij voor een groep stond, sprak hij onsamenhangend en stamelend. Hij ging er altijd naar de kerk. Hij werd er niet alleen gegrepen door het geloof, maar keek en luisterde vanaf de achterste banken ook goed naar de zwarte dominees. Hoe zij de kerkgangers lieten meewiegen, meezoemen, meedeinen en ten slotte meezingen en meedansen op het opzwepende ritme van hun woorden. Hier achter in die kerken werd de redenaar Obama geboren.

Terwijl de jonge Barry belletjes zat te blazen in zijn glas cola, moet hij van opa Stan de kunst van het vertellen hebben geleerd

Biograaf David Maraniss heeft het beschreven. Het was niet alleen hoe Obama het zei maar ook wat hij zei. Hij nam de toehoorder vaak mee op een spannende zoektocht door zijn hoofd. Niks is eenduidig of simpel, aan alle kwesties zitten meerdere kanten, alles is complex en rommelig, we zijn allemaal onvolmaakt. Hij probeerde het juiste morele kompas te volgen, maar ook ik, zei hij, ben een product van de erfzonde.

Typisch Obama: op een bewering volgde na het woordje ‘maar’ meteen de tegenwerping. Het ‘maar’ van een president die steeds met zichzelf in gesprek was, met zichzelf discussieerde. Zo iemand is het tegendeel van een ideoloog of demagoog. En dat was geruststellend. Het had ook een nadeel. Het kan ook het ‘maar’ zijn van de twijfelaar, de Obama die geloofde dat ‘er grenzen zijn aan het goede dat we kunnen doen en aan het slechte dat we kunnen voorkomen’. Zulke uitlatingen leverden hem het verwijt op dat hij wel de kracht van het woord had maar niet de macht van de daad.

Toch zullen velen hem herinneren als de president die misschien niet alle beloofde verandering bracht maar wel hoop bood. Hij kwam erachter dat de wereld en de mens heel weerbarstig kunnen zijn. Maar: ‘Ik weiger te accepteren dat wanhoop het laatste antwoord is op de wisselvalligheden van de geschiedenis. We moeten blijven streven naar de wereld zoals zij behoort te zijn die vonk van het goddelijke die nog altijd brandt in onze zielen.’

Ik weiger te accepteren dat wanhoop het laatste antwoord is op de wisselvalligheden van de geschiedenis

Barack Obama


Zijn onlvolmaakte dominee

Obama in Philadelphia
Obama in Philadelphia © Bloomberg via Getty Images

18.03.2008, Philadelphia

Een van zijn beroemdste speeches hield Obama niet als president, maar zonder die toespraak was hij misschien wel nooit president geworden. Tijdens de verkiezingscampagne van 2008 doken beelden op van Jeremiah Wright, zijn zwarte dominee in Chicago die Amerika vervloekte. Het einde van Obama’s kandidatuur dreigde.

Obama erkende dat de dominee fel kon afgeven op Amerika. Daar was hij het niet mee eens. Maar er was een andere kant. De dominee bracht mij het christelijke geloof bij, leerde mij me te bekommeren om de zieken en de armen.

‘Zo onvolmaakt als hij was, hij was familie voor me. (…) Ik kan hem niet verloochenen, net zo min als ik mijn blanke grootmoeder kan verloochenen, die me hielp opvoeden, die keer op keer alles voor me gaf (…) maar die me ooit bekende bang te zijn voor zwarte mannen op straat. (…) Deze mensen zijn een deel van mij, en een deel van Amerika, het land waarvan ik hou.’

Obama wees erop dat voor de dominee en zijn generatie de herinneringen aan de vernederingen van de slavernij en rassenscheiding niet zijn weggaan. Soms borrelen ze op in de kerk op zondagochtend. Er is nog veel mis in de zwarte gemeenschap. Ook zijn er blanken die zich allerminst bevoorrecht voelen. Daar moeten we aan werken. Met één verkiezing overwinnen we niet de rassentegenstellingen, zeker niet met zo’n onvolmaakte kandidatuur als die van mij, zei Obama. Maar Amerika zit niet geketend aan zijn verleden, het kan veranderen.

Later dat jaar werd hij gekozen tot de eerste zwarte president.


In het hol van de leeuw

Obama in Caïro
Obama in Caïro © AFP/Getty Images

04.06.2009, Caïro

Obama’s verkiezing was grotendeels een reactie op het presidentschap van George W. Bush, toen na de aanslagen van 11 september de betrekkingen tussen Amerika en de islamitische wereld op scherp kwamen te staan. De nieuwe president reisde naar het hol van de leeuw om in een toespraak op de universiteit van Caïro op te roepen de ‘cyclus van argwaan en onenigheid’ te doorbreken.

Hij prees de islam om haar culturele en intellectuele bijdragen aan de beschaving, zei warme herinneringen te koesteren aan de tijd dat hij als jochie in Indonesië hoorde hoe moslims werden opgeroepen tot gebed, en bezwoer te zullen strijden tegen negatieve stereotypen.

Maar de liefde kan niet van één kant komen, zei hij ook. Moslims moesten op hun beurt negatieve stereotypen over Amerika vermijden. Het is het land waar een zwarte man met de naam Barack Hussein Obama tot president kon worden gekozen. Voorts beklemtoonde hij een christen te zijn, ondanks zijn vader die een (niet zo gelovige) moslim was.

In de speech maakte Obama een scherp onderscheid tussen de islam en de extremisten die in haar naam geweld en terreur plegen. Dat is hij blijven doen, tot het eind van zijn presidentschap. Ook verontschuldigde hij zich voor het martelen en Guantanamo. Maar van het door hem gewenste ‘nieuwe begin’ is niet veel terechtgekomen.

Het geweld in het Midden-Oosten is alleen maar toegenomen en de spill-over – het terrorisme en de vluchtelingenstroom – hebben de spanningen tussen moslims en niet-moslims er niet minder op gemaakt.


‘Kwaad bestaat in de wereld’

Obama in Oslo
Obama in Oslo © AFP/Getty Images

10.12.2009, Oslo

Nog geen jaar was Obama president of hij kreeg de Nobelprijs voor de Vrede. Een twijfelachtige eer voor een man die reeds op de derde dag na zijn inauguratie in januari 2009 papieren ondertekende waarin hij voor het eerst toestemming gaf voor drone-aanvallen op twee huizen in een afgelegen gebied in Pakistan. Ten minste vier vermeende terroristen van Al-Qaida werden gedood. Maar ook drie kinderen.

Op het moment dat Obama zijn handtekening had gezet, besprak elders in het Witte Huis zijn vrouw Michelle met hun dochters hoe zij hun nieuwe leven zouden inrichten, zo valt te lezen in het boek The Obamas van Jodi Kantor.

Als leider van een supermogendheid die in een harde strijd was verwikkeld met islamitische terroristen en troepen had in Afghanistan en Irak, was het onmogelijk schone handen te houden. Het dwong Obama ertoe bij zijn speech in Oslo als ontvanger van de meest prestigieuze vredesprijs de rol op zich te nemen van de leider die oorlog verdedigt.

Soms is het nodig. ‘Kwaad bestaat in de wereld.’ Zie de strijd tegen Hitler. Dat is de ‘rechtvaardige oorlog’, als uiterste middel om jezelf te verdedigen, zei hij, die dat leerde van Augustinus en Thomas van Aquino. Het was een ongemakkelijke boodschap. Het eerste applaus kwam pas halverwege toen hij Guantanamo en marteling veroordeelde.

Aan het eind van zijn presidentschap voert Obama nog steeds oorlog. Maar hij is ook de man die het grootste deel van de troepen naar huis haalde en niks wilde weten van ingrijpen in Syrië. ‘Dat we de beste hamer hebben, wil nog niet zeggen dat elk probleem een spijker is.’ Krijgen de Noren toch een beetje gelijk.


De president als zwarte prediker

Obama in Charleston, SC
Obama in Charleston, SC © Getty Images

26.06.2015, Charleston

Weer moest Obama zijn eer betonen aan slachtoffers van een op hol geslagen schutter. Dit keer geen schoolkinderen of bioscoopbezoekers, maar negen zwarte gelovigen. Zij waren op zomaar een zomeravond in hun kerk in Charleston, North Carolina zomaar doodgeschoten door een jonge blanke racist. Op de herdenkingsbijeenkomst in juni 2015 werd de president een zwarte prediker. Hij en zijn gehoor stuwden elkaar op in hun gemeenschappelijke rouw.

Zijn woorden getuigden van zijn spirituele maar ook literaire geest. In de loop van de eeuwen waren kerken de plaats geworden waar zwarten onder elkaar konden zijn in een vijandige wereld, de plekken waar uit het Zuiden gevluchte slaven rustten op weg naar de vrijheid van het Noorden, de bunkers waar de voetsoldaten van de burgerrechtenbeweging zich konden verschansen, zei Obama. Juist daar had het geweld toegeslagen. ‘Gods wegen zijn ondoorgrondelijk.’

De moordenaar wist niet dat hij gebruikt werd door God, aldus Obama. Hij had niet kunnen voorzien dat de nabestaanden later in de rechtbank woorden van vergiffenis zouden spreken tegen hem en dat de vlag van het opstandige Zuiden, dat zich ooit in de burgeroorlog verzette tegen de afschaffing van de slavernij, zou worden neergehaald in North Carolina’s hoofdstad. Veel meer is nodig om de rassenverhoudingen te verbeteren en wapenbezit te beteugelen, zei Obama met ongetwijfeld de rellen van Ferguson in gedachten. Maar volgens hem kan met Gods Genade alles veranderen.


Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s