Hoe machtig is de Amerikaanse president eigenlijk?

Wat president Trump wel en niet onafhankelijk kan beslissen

Hoe gevaarlijk is iemand die met zo’n temperament en zulke radicale ideeën zo veel macht krijgt? En die ook nog eens het bevel kan geven tot een nucleaire aanval. Arie Elshout ontleedt de macht van de Amerikaanse president als opperbevelhebber en als staatsman.

Als opperbevelhebber

Het is voor velen een angstig idee dat Donald Trump, de man die driftig tikkend op zijn mobiel woeste tweets de wereld instuurt, nu één vinger verwijderd is van de nucleaire knop. Alleen: er is geen nucleaire knop waarop hij maar hoeft te drukken om kernwapens te lanceren.

Wel is er in zijn nabijheid altijd een militair die een zwartleren koffertje draagt, waarin zich een kaartje bevindt met de codes waarmee hij een kernaanval kan gelasten. Het koffertje heet de football, naar de ei-vormige bal uit Amerika’s mannelijkste sport. De bijnaam stamt uit een militair aanvalsplan dat Dropkick heette. Vandaar. Het kaartje met de lanceercodes wordt de biscuit genoemd. Durf nog eens te zeggen dat militairen geen fantasie hebben.

Een oud exemplaar van de 'football', het koffertje waarin zich de codes voor een nucleaire aanval bevinden.
Een oud exemplaar van de ‘football’, het koffertje waarin zich de codes voor een nucleaire aanval bevinden. ©

Het systeem ontstond in de Koude Oorlog en draaide om snelheid. Als de Sovjet-Unie zou overgaan tot een aanval met kernraketten op de Verenigde Staten, moest de president binnen een half uur kunnen reageren. Dat is de tijd die een lange-afstandsraket nodig had om Amerikaans grondgebied te bereiken. Er moest razendsnel gereageerd kunnen worden. Ten eerste om te voorkomen dat de eigen kernraketten zouden worden uitgeschakeld terwijl ze nog in hun silo’s stonden. En ten tweede om de Sovjets in te prenten dat een aanval altijd met een vernietigende tegenaanval zou worden beantwoord. Dat moest ze weerhouden van avonturen. Afschrikking heet dat.

Alleen de president kan het bevel geven kernwapens te lanceren. De codes, die steeds wisselen, zijn bedoeld om de minister van Defensie ervan te verzekeren dat het bevel daadwerkelijk van de opperbevelhebber komt. De minister heeft wettelijk gezien geen veto over een bevel, hij moet de president gehoorzamen. Toch zou hier in de praktijk een veiligheidsventiel kunnen zitten voor het geval Trump kernwapens zou willen inzetten tegen bijvoorbeeld een terreurgroep als Islamitische Staat (IS). Dat zou een ongekende en levensgevaarlijke verlaging van de atoomdrempel zijn en verzet van binnenuit kunnen oproepen.

Trump heeft volop tegenstrijdige uitlatingen gedaan over kernwapens. Duidelijk is dat hij niet veel begrijpt van de afschrikkingsstrategie en haar geheel eigen logica, die voor buitenstaanders soms neigt naar het absurdistische.

Lees verder onder de video.

Presidenten kunnen niet in hun eentje tot oorlog besluiten. De War Powers Act uit 1973 schrijft voor dat zij instemming van het Congres moeten zoeken binnen zestig dagen na het begin van de militaire handelingen.

Maar hoe dat zit als hij een aanval met een kernwapen zou willen uitvoeren, bijvoorbeeld op IS, is niet helemaal duidelijk. Een rapport uit 2016 van het Brookings-instituut, een gezaghebbende progressieve denktank, zegt dat er niets in de wet of het militaire handboek staat dat een president kan tegenhouden als hij zoiets wil.

Los van de kernwapens heeft Trump bijna onbeperkte vrijheid bij het uitvoeren van zijn voornemen het terrorisme weg te vagen. Die vrijheid is gebaseerd op een oorlogsautorisatiewet, die in 2001 werd aangenomen door het Congres, na de aanslagen van 11 september. De wet legt de president nauwelijks enige beperking op in zijn jacht op terroristen, niet qua tijdsduur, niet qua geografische reikwijdte. De presidenten Bush jr. en Obama gebruikten haar om overal ter wereld achter terroristen aan te gaan, onder meer met drone-aanvallen. Trump kan hetzelfde doen.

Als staatsman

Donald en Melania Trump lopen naar het Capitool op de dag van de inauguratie.
Donald en Melania Trump lopen naar het Capitool op de dag van de inauguratie. © AFP

Hoe gevaarlijk is iemand die met zo weinig ervaring, zo’n temperament en zulke radicale ideeën zo veel macht krijgt?, vragen velen zich af nu Trump is beëdigd als president van Amerika.

James Baker, de oud-minister die diende onder de presidenten Reagan en Bush sr., heeft vertrouwen in de kracht van de democratische instellingen. ‘We zijn een land van wetten, ingebed in de bureaucratie. Presidenten zijn geen regeerders die op eigen houtje kunnen handelen’, zei hij tegen de Financial Times.

Toch kan Trump alleen al als president, als hoofd van de uitvoerende macht, veel doen. Hij kan overheidsinstanties harder laten optreden tegen illegale migranten en hij kan de VS terugtrekken uit verdragen en bondgenootschappen als de NAVO.

En dat is niet het enige. Hij heeft greep op de wetgevende macht. Zijn Republikeinse Partij beschikt over meerderheden in de Senaat en het Huis van Afgevaardigden. Zij kunnen hem het geld geven dat hij nodig heeft om de muur aan de grens met Mexico te bouwen. Via hen kan hij de zorgverzekering van Obama ongedaan maken. Eigenlijk is hij door de Republikeinse controle over het Congres in principe in staat zo’n beetje alles te doen wat de Grondwet niet verboden heeft, schrijft rechtshoogleraar Eric Posner in The New York Times.

Trump is in principe in staat bijna alles te doen wat de Grondwet niet verboden heeft

Rechtshoogleraar Eric Posner in The New York Times

Toch heeft hij niet helemaal vrij spel. De Amerikaanse democratie blijft een systeem van checks and balances. Het is nooit helemaal zeker dat een president al zijn partijgenoten in het Congres meekrijgt. Voorts kan de Democratische minderheid in de Senaat het wapen van de filibuster inzetten, de praatmarathon waarmee kan worden verhinderd dat het tot een stemming komt.

Bovendien is er nog een derde speler in de trias politica: de onafhankelijke rechterlijke macht. Als Trump in een presidentieel decreet zou besluiten tot een grootscheepse actie tegen illegale immigranten met het doel ze uit te zetten, dan zou het Posner niet verbazen dat dit geblokkeerd of vertraagd wordt door federale rechters. Ten slotte is er nog het ambtenarenapparaat, de uitvoerders. Als Trump dingen wil die ambtenaren echt niet zien zitten, bijvoorbeeld de FBI of de belastingdienst IRS inzetten tegen politieke tegenstanders, kan dat leiden tot tegenwerking, openlijk dan wel heimelijk.

Trump liet blijken weinig te snappen van de scheiding der machten

Als kandidaat liet Trump blijken weinig te snappen van de scheiding der machten. Bij winst zou hij zijn minister van Justitie gelasten een speciale aanklager te benoemen die Hillary Clintons e-mails moest onderzoeken. Maar een president kan een minister van Justitie niets opdragen en kan ook niemand de cel laten indraaien. De rechtsgang moet vrij blijven van politieke beïnvloeding.

De Amerikaanse democratie heeft een lange geschiedenis waarin president, het Congres en andere regeringsinstellingen touwtrekken om het zwaartepunt van de macht. De roemruchte inter-agency battles. Obama wist de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie ondergeschikt te maken aan zijn persoonlijke staf, maar vat op het Congres kreeg hij nooit. Misschien is Trump er beter in, maar net zo goed kan hij erachter komen dat politiek bedrijven ingewikkelder is dan projectontwikkeling.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s