Wierd Duk : Opmars van uitgesproken rechtse journalist als tv-persoonlijkheid

 

Casus Wierd Duk: de roem van de talkshowgast

Je bent journalist, uitgesproken rechts en ineens een veelgevraagde tv-persoonlijkheid. De Volkskrant analyseert aan de hand van de carrière van verslaggever Wierd Duk de opmars van een opmerkelijk fenomeen.

Het was een doodgewone dag. 2 april 2014: licht bewolkt, de gemiddelde temperatuur was 13,7 graden, gevoelstemperatuur 13,4 graden, zeggen de weerjournaals. Een gematigd nieuwsklimaatje: ‘Pedo’s bij toerbeurt huisvesten’, luidde het voorpaginanieuws van deze krant, een pleidooi van twee hoogleraren om zedendelinquenten als Benno L. over verschillende woonplaatsen te laten rouleren – een plan waarover nimmer meer werd vernomen. Kortom: een doodgewone dag.

Toch gebeurde er iets memorabels die avond, op tv bij Pauw & Witteman. Te gast was Wierd Duk, ‘Ruslandkenner’, gezeten tussen de vaste meubelstukken Jort Kelder en Johan Derksen.

Bij Pauw
Bij Pauw ©

Zijn debuut als talkshowgast. Goed, Duk was als correspondent in Rusland en Duitsland incidenteel eerder op radio en tv geweest. Maar deze avond, waarop hij zijn net verschenen boek over Poetin presenteerde, kun je – zo beaamt hij ook zelf – achteraf beschouwen als de lancering van een nieuwe mediapersoonlijkheid. Nu, drie jaar later, is Duk (inmiddels politiek verslaggever bij het AD) een frequente verschijning. Zo frequent, dat er bijna geen dag meer voorbij gaat waarop Wierd Duk niet aan je oog voorbij trekt.

De database van Beeld en Geluid (in.beeldengeluid.nl) registreert haarfijn de frequentie van ieders radio- en tv-optredens. Duk schoof afgelopen jaren aan bij Pauw (& Witteman), Knevel & Van den Brink en Jinek. Zijn huidige podium is voornamelijk omroep WNL, het voormalige Wakker Nederland. Prima. En opmerkelijk. Want terwijl het grootste deel van zijn lange staat van dienst zich voltrok in betrekkelijke onopvallendheid, sloeg van de ene dag op de andere alles om. Zoals dat gaat in zulke gevallen: op zeker moment gaan zowel de kijker als de hoofdpersoon het vanzelfsprekend vinden, zonder zich nog te realiseren waar het allemaal begon en wat er is gebeurd.

Zijn reizen gaan steeds vaker naar de tv-studio’s van Hilversum en Amsterdam

Hoe werkt dat toch?

Eenmaal tv-persoonlijkheid, dan kunnen hoedanigheden schuiven. Nadat Ruslandkenner Duk in het vizier van redacties was gekomen (wie ‘levert’ wat onuitgesproken besteld wordt, is door naar de volgende ronde), trad hij aan als ‘journalist’, ‘historicus en Ruslandkenner’, ‘Duitsland-correspondent’, ‘journalist AD’, ‘politiek commentator’ en ‘politiek verslaggever’. Oftewel, zoals hij het in zijn Twitterbio samenvat: ‘Reizend politiek verslaggever’. Zijn reizen gaan steeds vaker naar de tv-studio’s van Hilversum en Amsterdam. Uit het archief van Beeld & Geluid, 22 april 2016: ‘In De ochtendkus interviewt Annemiek Schrijver gasten liggend op bed. De ochtendkus krijgen we vandaag van: Wierd Duk.’

‘Voor de gekste dingen vragen ze je’, zegt Duk terugblikkend, ‘en opeens ben je dan ‘opiniemaker’.’ Zelf stemt hij naar eigen zeggen alleen toe zolang het gaat om zaken waar hij verstand van heeft. ‘Ik erger me wanneer ik iemand op tv zie spreken over een kwestie waar hij of zij duidelijk niets van weet’.

Bij Van Liempt live.
Bij Van Liempt live. ©

Bijsluiter: dit lijkt een verhaal over Wierd Duk. Dat is het niet

Bijsluiter: dit lijkt een verhaal over Wierd Duk. Dat is het niet. Het gaat hier om het mechanisme waarmee hedendaagse televisieroem zich kan versnellen, zeker wanneer je een zekere niche lijkt te vertegenwoordigen. De laatste tijd bevindt zo’n niche zich op wat je de rechterflank zou kunnen noemen. De casus Duk is in dat verhaal moeiteloos inwisselbaar voor andere uitgesproken verschijningen die sinds enkele jaren met steeds grotere regelmaat in de media voorbij trekken. Marianne Zwagerman, Annabel Nanninga, voorheen Bert Brussen, en andere vlotgebekte vertegenwoordigers van verontwaardiging in het kwadraat, soms lijkt het om het even waarover precies.

Wie is Wierd Duk (Hooge Zwaluwe, 22 december 1959)? Een Nederlands journalist, historicus en auteur. Studeerde geschiedenis en specialiseerde zich in de historie van Rusland en de Sovjet-Unie, was correspondent in Moskou en Berlijn (voor onder meer Het Parool, de VNU-dagbladen en weekblad Elsevier), schreef boeken over Poetin en Merkel en won in 1999 de Anne Vondelingprijs met zijn reportages over de oorlogen in Tsjetsjenië. En sinds kort dus ‘opiniemaker’.

Duk mag graag uitvaren tegen ‘politiek correct denken’, in zijn ogen overwegend van linkse snit

‘Ik had een schaarse mening. Dan word je gevraagd’, verklaart Duk zijn eigen opmars op tv sinds 2014. Die mening week af van de gangbare aan de talkshowtafels: hij toonde compassie met de burger die zich zorgen maakt over het islamitisch fundamentalisme en de risico’s van de vluchtelingenopvang. Goed, aanvankelijk had hij keepersgeluk: het Oekraïneconflict speelde, het referendum volgde. Duk had een boek over Poetin geschreven, hij was ook nog Duitsland-correspondent geweest, waar net het vluchtelingenvraagstuk speelde.

Hij kan ingewikkelde problemen duidelijk uitleggen, vindt hij. Maar misschien wel het belangrijkste element in zijn eigen kwalificaties: zijn tegendraadsheid. Die beschouwt hij als ‘journalistieke opdracht’. Duk mag graag uitvaren tegen ‘politiek correct denken’, in zijn ogen overwegend van linkse snit. Live in de uitzending, maar meer nog op Twitter, broedplaats van polarisatie. Een houding die garant staat voor de felbegeerde #ophef waarop talkshows vaak azen.

Bij Geenstijl.
Bij Geenstijl. ©

Dat gaat zo: daags na een optreden in Pauw werd hij geïnterviewd door de website OpinieZ.com, een ‘onafhankelijk opiniemagazine met confronterende, goed leesbare, niet politiek-correcte artikelen over politiek en maatschappij’: ‘Alles wat hij niet bij Pauw kon vertellen.’ Hij sloeg onweersproken om zich heen. Zihni Özdil, inmiddels Kamerlid voor GroenLinks, ‘raaskalt’. Nadia Bouras, docente, had ‘allerlei emotionele dingen tegen mij op Twitter gezegd’. Columnisten als Bas Heijne (NRC) en Kustaw Bessems (Volkskrant, enige tijd columnist voor BNR), ‘kijken in hun columns neer op het gekrioel’, zonder te zeggen waar hun grenzen liggen bij de dreiging van de extremistische islam en de stroom asielzoekers.

Precies dat ‘probleem’ is zijn handelsmerk geworden. Na zijn debuut leerde de kijker afgelopen jaar een andere Wierd Duk kennen. De ‘Ruslandkenner’ dook in de belevingswereld van de PVV-stemmer. Met zoveel zichtbare arbeidsvreugde en begrip, dat hij in de ogen van critici allengs hun ambassadeur leek te worden in plaats van enkel observator, maar dergelijke kritiek verwerpt hij desgevraagd als ‘lui denken’.

Bij WNL.
Bij WNL. ©

Duk trad op als tolk, hij vertaalde in gewone mensentaal wat de gewone mensen bedoelden

Het pregnantst vertolkte hij die nieuwe rol vorig jaar in Pauw. Na een oproep in het AD aan PVV-aanhangers om met hem openlijk te praten over hun politieke voorkeur – wat Joris Luyendijk recentelijk herhaalde met AD, WNL en de Correspondent – reageerden er vijftig tot zestig. Op 28 november vorig jaar introduceerde hij er een paar in Pauw. De vertoning deed denken aan 1883, toen bezoekers van de Koloniale Tentoonstelling in Amsterdam voor een kwartje ‘echte Surinamers’ konden bezichtigen in een tent bij het Rijksmuseum. Nu was het 2016, de PVV was al tien jaar geleden opgericht, en nog had geen talkshow een PVV’er van dichtbij laten zien, zo was het beeld.

Duk trad op als tolk, hij vertaalde in gewone mensentaal wat de gewone mensen bedoelden. Behulpzaam: ‘Misschien bedoelt hij ook dat met die vluchtelingenstroom terroristen naar West-Europa komen.’ Zo wilde hij ‘bijdragen aan de normalisering van de PVV-stemmer’. Het beeld corrigeren dat laagopgeleide mensen er niet zelden racistische opvattingen op na houden. Zoals hij de mening van een van zijn gasten vertolkte: ‘U zegt: je vindt die PVV-stemmer overal.’

Duk vestigde er – gewild of niet – zijn reputatie mee als ‘PVV-fluisteraar’. Is Duk rechts, PVV’er wellicht? Wilders’ ‘Minder, minder, minder’ veracht hij. Het gaat hem om ‘de teloorgang van de middenklasse’, die hij wil schetsen. Hij betreurt de dreigende ondergang van de sociaal-democratie. Maar zijn sympathie ligt duidelijk niet bij de ‘linkse’ intelligentsia.

Bij Knevel en van den Brink
Bij Knevel en van den Brink ©

Maar het gáát hier dus niet om Wierd Duk persoonlijk. Die is een reuze aardig en intelligent man, vast een zorgzaam huisgenoot en bovenal een bekwaam journalist. Het ging om een mechanisme.

Dat bepaalt dat wie er zijn bestaan van maakt in de media te zijn, zijn talkshowroem maximaal kan uitbotten. Hij/zij zit zo in een seizoen van Wie is de Mol?, speelt mee in De slimste mens of andere gelegenheidsprogramma’s. Televisie vist voornamelijk in de eigen vijver en dat is nog begrijpelijk ook, want televisie genereert zijn eigen bekendheid.

Wet: wie eenmaal op tv was, zal vaker op tv komen. Mits de gast voldoet aan de eisen die het medium stelt.

‘Wie opgemerkt wordt, wordt vaker opgemerkt’, beaamt Herman Meijer, eindredacteur van Pauw. Iemand is op tv en dus denkt een redactie eerder aan die persoon wanneer diens onderwerp in beeld komt – zo simpel en pragmatisch is het soms.

Aan tafel?

De groep talkshowgasten is vaak onderzocht. In 2014 turfde ‘nieuwe media-onderzoeker’ Thomas Boeschoten veel terugkerende gasten, weinig vrouwen en veel PVDA-vertegenwoordigers. In 2015 stelde LJS Nieuwsmonitor dat tweederde van de gesprekken over politiek werd gevoerd zonder politici aan tafel. De populairste gasten bleken ‘praktisch allemaal óf cabaretier óf journalist’. Vorige maand telde Motivaction 12 procent met een migratieachtergrond. Slechts 30 procent is vrouw.

Over het ‘debuut’ van Duk: ‘Hij trad aan als duider van Duitsland en Rusland en wist dat te koppelen aan spanningen in de Nederlandse samenleving. Wij zijn een debatprogramma, wij houden van mensen met een mening, goed verwoord, tegen de stroom in. Wierd schuwt het debat niet, hij duikt niet. Zijn meningen zijn niet salonfähig, niet politiek correct. Hij begrijpt de Wildersstemmer, en weet die goed te vertolken.’

Dat zijn loopbaan deze wending zou nemen, is volgens Duk zelf de bijvangst van internet en sociale media. Vijftien jaar geleden was dit ondenkbaar geweest, zegt hij: ‘Ik ben typisch iemand die via de onlinemedia is boven komen drijven. Ik had een behoorlijke fanbase opgebouwd op sociale media (momenteel ruim 30 duizend volgers op Twitter, red.) en ben zo ‘opgeklommen’ naar de reguliere media.’

Zo gaat dat vaker. Door Twitter en Facebook ontvouwde zich voor bureauredacteuren een nieuw universum, met nieuwe, voorheen onbekende sterren uit een ander stelsel. Tegenwoordig opvallend vaak van min of meer rechtse herkomst en vaak uit journalistieke kring. Het opmerkelijkst in dit verband vindt Duk de opkomst van Marianne Zwagerman als studiogast, onder meer in programma’s van WNL. ‘Ze had nooit iets journalistieks geschreven en kwam uit de directie van TMG, maar was nadrukkelijk aanwezig op Twitter’.

Bij Jinek
Bij Jinek ©

De geboorte van de journalistieke opiniemaker, gevatter, toegankelijker en wellicht ongenuanceerder dan veel wetenschappers

Wie het hardst schreeuwt, valt het meest op. Duk kent ze persoonlijk, de CAPSLOCK-typers. Bert Brussen, Annabel Nanninga, Ebru Umar: allemaal reuze beschaafde mensen, zegt hij. ‘Achter de computer worden ze openbare personages die ze in werkelijkheid helemaal niet zijn. Ik heb enkelen van hen weleens gezegd dat het wellicht verstandiger is daarmee op te houden nu zij een grotere rol spelen in het maatschappelijke debat, maar dat komt niet echt over.’

Praktisch puntje: ‘Het is vaak haastwerk, redacties bellen laat en vrouwen zeggen vaak nee.’ En Duk zegt vaak ja. ‘Ook omdat ik zo mijn krant op radio en tv kan vertegenwoordigen.’

Door datzelfde internet verloor de klassieke (geschreven) journalistiek langzaamaan zijn nieuwsfunctie. Feiten maakten plaats voor meningen en achtergrond. Die hadden journalisten en mediamensen bij uitstek, ze hoefden die niet meer vóór zich te houden op hun persoonlijke accounts. Op de meningenmarkt (en anders wel op de arbeidsmarkt) werd de journalist zo zijn eigen merk, makkelijk te vinden en (dus) een steeds gezienere gast op tv, vooral in praatprogramma’s, waar vaste, uitgesproken gezichten de rubriek profiel moesten geven. De geboorte van de journalistieke opiniemaker. Gevatter, toegankelijker en wellicht ongenuanceerder dan veel wetenschappers, die misschien meer verstand van zaken hebben, maar niet altijd het medium televisie weten te bespelen. Duk: ‘Mijn beste werk heb ik geschreven in Rusland. Toen ik daarmee in 1999 de Anne Vondelingprijs won, ben ik er niet eens mee op de radio gekomen. Nu zit elke journalist met zo’n prijs in een talkshow.’ Hoe dat werkt? ‘Iemand wordt ineens ontdekt’, zegt Meijer van Pauw. ‘Er moet een reden zijn waardoor iemand opvalt. Beatrice de Graaf was natuurlijk ook al lang professor voordat televisie haar ontdekte. Televisie is constant op zoek naar nieuwe gezichten. Iedereen kijkt naar elkaar, het gebeurt dat wij in een ander programma een interessante gast zien, waarna wij ons afvragen: ‘Waarom hebben wij die niet?’

Bij Café Weltschmerz.
Bij Café Weltschmerz. ©

Is iedereen welkom? Nee, er gelden codes in de omroepwereld, denkt Duk. Het politiek correct denken overheerst, volgens hem. De uitgesproken rechtse journalist Joost Niemöller heeft volgens Duk hét boek over de aanhang van Wilders geschreven, maar hij mag bijna nergens aanschuiven, omdat hij niet ‘deugt’ vanwege zijn uitgesproken ‘rechtse’ opvattingen.

Niettemin klinkt het ‘rechtsere’ geluid vaker op tv dan ooit, onder meer uit de mond van Wierd Duk. Die ontwikkeling illustreert niet zozeer een verrechtsing van de media, maar – naast een hang naar ophef en tegenstelling – wel een opmerkelijke fixatie van (sommige) media op geluiden vanuit de rechterflank.

Dat laatste beaamt Herman Meijer van Pauw: ‘Gek genoeg worden wij steeds met ‘links’ geassocieerd. Dat heeft tot de reflex geleid dat Pauw meer op zoek is gegaan naar een ander geluid, vanaf de andere kant.’

Twitter vormde – met andere sociale media – een dankbare verbreding van de vijver waarin talkshowredacteuren vissen

‘We hebben de laatste tijd onevenredig veel PVV’ers in de media zien opduiken’, concludeerde NRC-commentator Tom-Jan Meeus in DWDD aan het einde van de campagneweken. Het ‘rechtse’ WNL is ervoor opgericht, logisch dat de Syp Wynia’s en Paul Jansens er terugkerende gasten zijn. ‘Drie maal de Volkskrant’, zoals voormalig EO- en NPO-baas Henk Hagoort het ooit omschreef, is de NPO allang niet meer – en nooit geweest trouwens.

Twitter vormde – met andere sociale media – een dankbare verbreding van de vijver waarin talkshowredacteuren vissen. Ze weten waarop ze hengelen: grote vissen die tegen de stroom in zwemmen. Stekeltjes geen bezwaar. In de televisieroem is elke cyclus eindig, relativeert Herman Meijer. ‘Het verschilt per persoon en per thematiek. Beatrice de Graaf gaat over terrorisme. Haar zullen we dus nog wel een tijd in beeld zien.’

Daarbij is de een breder inzetbaar dan de ander. Meijer: ‘Sommigen hebben maar één manier van optreden. Drie keer op tv is dan leuk, maar daarna merk je toch dat iemand daar niet meer overheen komt. Je ziet de laatste tijd Maarten van Rossem steeds minder in talkshows.’

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s