Hoe de arrogante kaste van de eliteschool het contact met de rest van Frankrijk verloor

Zo werkt het meest elitaire opleidingsinstituut van het land

Het meest elitaire opleidingsinstituut voor hoge ambtenaren en politici in Europa staat in Frankrijk: École Nationale d’Administration. Maar de Franse burger heeft het gehad met de elite en dat merken de studenten.

‘Het is triest zoals er tegenwoordig over de elite wordt gepraat’, zegt Margot Renault (26), student aan de École Nationale d’Administration (ENA), de eliteschool voor hoge ambtenaren en politici. ‘De elite is een selectie van de ‘besten’. Wie wil er niet geleid worden door zulke mensen, die bewezen hebben dat ze competent zijn?’

Steeds meer Fransen, luidt het antwoord. De ENA is een symbool voor de kloof tussen elite en bevolking, een zondebok voor alle Franse kwalen. Énarque, zoals een afgestudeerde van de ENA wordt genoemd, is bijna een scheldwoord geworden.

Het is triest zoals er tegenwoordig over de elite wordt gepraat

zegt student Margot Renault (26)

Bij de ingang hangen de groepsfoto’s; jeugdige versies van de presidenten Hollande, Chirac en Giscard d’Estaing

De ENA is gevestigd in een oude gevangenis in het centrum van Straatsburg. Op een vrijdagochtend hangt er een rustige sfeer, als in een klooster waar de studenten als jonge monniken worden voorbereid op de staatsdienst, traditioneel in Frankrijk als de allerhoogste eer beschouwd.

Bij de ingang hangen de groepsfoto’s van de promotions, de jaargangen, van de school die in 1945 werd opgericht. Je ziet de jeugdige versies van de presidenten Hollande, Chirac en Giscard d’Estaing, de premiers De Villepin, Jospin en Juppé. Je ziet ook Emmanuel Macron, favoriet bij de presidentsverkiezingen, toen hij nog krullen had. En Jean-Marc Janaillac, baas van Air France-KLM, evenals zijn voorgangers De Juniac en Spinetta.

Arrogante kaste

De selectie is meedogenloos: elk jaar zijn er 1.500 kandidaten voor slechts 90 plaatsen

ENA-studenten David Foltz, Margot Renault en Claire.
ENA-studenten David Foltz, Margot Renault en Claire. © Bart Koetsier

In de campagne voor de presidentsverkiezingen fulmineren alle kandidaten tegen ‘het systeem’, ook als ze zelf in het hart van de macht verkeerd hebben, zoals François Fillon of Emmanuel Macron. In heel Europa worstelen politici met de kloof tussen elite en bevolking. Maar nergens heeft die elite zo’n duidelijk gezicht als in Frankrijk: de afgestudeerden van de ENA en een paar andere zeer selectieve grandes écoles, de École Polytechnique voorop. Zo bestaat 60 procent van de staf van president Hollande uit énarques en polytechniciens.

De selectie voor de ENA is meedogenloos: elk jaar zijn er 1.500 kandidaten voor een concours dat slechts 90 plaatsen biedt. Niemand betwist dat de studenten excellent, zo niet briljant zijn. Maar, zo luidt de kritiek, ze vormen een wereldvreemde en arrogante kaste die het contact met de rest van de bevolking is kwijtgeraakt.

De kritiek luidt dat de studenten een wereldvreemde en arrogante kaste vormen

We zijn niet afgesloten van de samenleving

student David Foltz (26)

In de kantine van de ENA proberen studenten Margot Renault, Alexandra Marchand (35) en David Foltz (26) dit beeld te ontkrachten. Ze zijn goed gekleed, welbespraakt en handig, alsof ze in de voetsporen van Chirac of Macron willen treden. ‘Maar ik wil helemaal niet de politiek in. Slechts 3 procent van de afgestudeerden kiest voor een politieke carrière. Het beeld wordt een beetje vertekend doordat er drie presidenten van onze school zijn gekomen’, zegt Foltz.

We vormen helemaal geen wereldvreemde elite, zeggen de studenten. Margot Renault komt uit Parijs en kan tot de klassieke Franse bovenlaag worden gerekend. Maar Alexandra Marchand woonde tien jaar in Londen, waar ze zelf haar studie heeft bekostigd. David Foltz komt uit een arbeidersmilieu in de Moselle en kreeg een beurs om zich op het concours van de ENA voor te bereiden. ‘We zijn ook niet afgesloten van de samenleving’, zegt Foltz. ‘Ik heb zelf stage gelopen op de prefectuur van Pas-de-Calais, toen de ‘jungle’ werd ontruimd. Bovendien moeten we allemaal dertig uur stage lopen bij organisaties als Emmaus, Secours Catholique (katholieke armenhulp, red.) of het huis van bewaring in Straatsburg.’

De adel van de republiek niet uit prinsen en hertogen, maar uit de slimste studenten van het land

Crème de la crème

Directeur Nathalie Loiseau
Directeur Nathalie Loiseau © Bart Koetsier

De studenten geloven heilig in het model van de ENA: de staat selecteert zijn hoogste ambtenaren uit de crème de la crème van elke generatie. Paradoxaal genoeg kent het land van de égalité een ijzeren hiërarchie. De Fransen hebben de koning onthoofd, maar hun aristocratisch model behouden. Alleen bestaat de adel van de republiek niet uit prinsen en hertogen, maar uit de slimste studenten van het land.

Het onderwijssysteem is helemaal gericht op het selecteren van een elite van briljante leiders. Toch is er iets vreemds aan de hand: ondanks die inspanningen kun je moeilijk beweren dat Frankrijk zo briljant wordt geleid. In geen enkel Europees land hebben leiders zo veel moeite om hervormingen door te voeren. Air France, geleid door énarques, is een veel logger bedrijf dan KLM, met topman Pieter Elbers die zijn onderwijscarrière begon aan de vervoersacademie in Venlo.

Kritisch denken

De Republikeinse oud-minister Bruno Le Maire, zelf énarque, stelde voor de ENA af te schaffen

De Republikeinse oud-minister Bruno Le Maire, zelf énarque, stelde voor de ENA af te schaffen. ‘De school heeft haar rol jarenlang goed vervuld’, zei hij. ‘Maar we gaan nu een nieuwe wereld binnen, die van ondernemers, creativiteit en innovatie.’ Juist op dat punt schiet de ENA tekort, schreef Olivier Saby in een giftig boek over zijn oude school. Een énarque kent de codes van de hoge ambtenarij, hij leert briljant praten zodat hij zich uit elke situatie kan redden, maar kritisch en creatief nadenken wordt niet aangemoedigd. Veel docenten zijn zelf hoge ambtenaar en het is gevaarlijk ze te bekritiseren, schreef Saby. Wie weet heb je ze straks nodig voor een goede baan, als ze prefect zijn of directeur van het kabinet van een minister.

Op jonge leeftijd worden de énarques geselecteerd voor het keurkorps van de staat. Ze krijgen te horen dat ze de besten zijn, uitverkoren voor de meest eervolle functies. Dat stimuleert niet om met beide voeten op de grond te blijven staan, zei Adeline Baldacchino, een andere énarque die een kritisch boek over haar school schreef. Jonge ambtenaren rollen meteen door naar de hogere regionen van de staatsdienst, terwijl ze de praktijk niet of nauwelijks kennen.

60 procent van de staf van president Hollande bestaat uit afgestudeerden van de École Nationale d’Administration en de École Polytechnique

De school wil meer onderzoek doen om kritisch denken te bevorderen

In een gesprek met Europese journalisten vertelt Nathalie Loiseau, directeur van de ENA, hoe ze de school beter op de praktijk wil laten aansluiten. Aan het toegangsconcours is een collectieve opdracht toegevoegd, zodat de kandidaten niet alleen worden beoordeeld op hun intellectuele, maar ook op hun communicatieve en relationele capaciteiten. De school wil meer onderzoek doen om kritisch denken te bevorderen.

Calmez-vous!

Zes ministers hebben de ENA gedaan. De overige dus niet. Calmez-vous!

ENA-directeur Loiseau

Van fundamentele kritiek op de ENA wil ze niets horen. De problemen van Frankrijk worden niet veroorzaakt door de ambtenaren die de ENA aflevert, maar door politici die verkeerde beslissingen nemen. ‘De media verwarren politiek en ambtenarij. Politici beslissen en ambtenaren voeren loyaal uit’, zegt Loiseau.

Maar president Hollande is een énarque, evenals zes ministers uit de socialistische regering en kwart van de ambtelijke top. ‘Zes ministers hebben de ENA gedaan. De overige dus niet. Calmez-vous!’, zegt Loiseau. ‘We kunnen natuurlijk zeggen: oké, we sluiten de ENA. Ik vind het best, ik ga wel iets anders doen. Maar hoe moeten we dan onze hoge ambtenaren rekruteren?’

Een student lees in een ligstoel in de ENA-bibliotheek.
Een student lees in een ligstoel in de ENA-bibliotheek. © Bart Koetsier

Als we de ENA afschaffen hoe moeten we dan onze hoge ambtenaren rekruteren?

ENA-directeur Loiseau

Een land als Duitsland draait toch beter dan Frankrijk, met een egalitair onderwijssysteem? ‘Dat zegt ú! Economisch draait Duitsland beter, daar heeft u gelijk in. Maar bestuurlijk? Dat hangt ervan af. Frankrijk heeft de beste publieke dienstverlening ter wereld.’

Ondanks alle kritiek wordt in de verkiezingscampagne niet gepraat over een hervorming van de grandes écoles. De ENA zit in het dna van Frankrijk. Zelfs Marine Le Pen praat nooit over het afschaffen van de ENA. Ze probeert het prestige van haar partij juist te vergroten door énarques binnen te halen, zoals haar tweede man Florian Philippot.

‘Voordat de ENA bestond was de hoge ambtenarij een quasi-adel van mensen die elkaar uitkozen’, zegt student David Foltz. ‘Nu worden de beste mensen geselecteerd. Natuurlijk is het voor studenten uit een arbeidersmilieu moeilijker het concours te halen dan voor studenten met hogeropgeleide ouders. Maar het is mogelijk, ik ben daar zelf het bewijs van.’


Bekende ENA-alumni

President Hollande
President Hollande © REUTERS

Presidentskandidaat 2017
Emmanuel Macron (links-liberale presidentskandidaat)

De presidenten
Valéry Giscard D’Estaing (president van 1975 tot 1981)
Jacques Chirac (1995-2007)
François Hollande (2012-heden)

Michel Bon, voormalig bestuurder Carrefour en France Telecom
Michel Bon, voormalig bestuurder Carrefour en France Telecom © AFP

De premiers
Laurent Fabius (premier van 1984-1986)
Michel Rocar (1988-1991)
Alain Juppé (1995-1997)
Lionel Jospin (1997-2002)
Dominique de Villepin (2005-2007)

Bedrijfsleven
Jean-Claude Trichet (president van Europese Centrale Bank 2003-2011)
Jean-Marc Janaillac (topman van AirFrance-KLM)
Michel Bon (voormalig bestuursvoorzitter van Carrefour en France Telecom)
Jean-Marie Messier (voormalig voorzitter van mediaconglomeraat Vivendi)
Louis Scheitzer (voormalig topman van Renault)

Paul Biya
Paul Biya © EPA

Andere staatshoofden
Paul Biya (president van Kameroen 1982-heden)
Nicéphore Soglo (president van Benin, 1991-1996)
Adly Mansour (president van Egypte (2013-2014)

De ENA in beeld

Bekijk hier alle foto’s van Bart Koetsier op de École Nationale d’Administration.

Volkskrant

Advertisements

One thought on “Hoe de arrogante kaste van de eliteschool het contact met de rest van Frankrijk verloor

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s