Stress en overwerken: Japan gaat de strijd aan met ongezonde werkcultuur

In Japan kunnen ze nog niet wennen aan de vrijdagborrel: ‘loyaliteit aan de baas is belangrijker’

De Japanse regering wil het ongezonde overwerken aan banden te leggen. Op de laatste vrijdag van de maand, Premium Friday, moedigen ministeries en bedrijven in Tokio hun werknemers aan om klokslag 15 uur uit te loggen. Zo kunnen ze ‘lol hebben en een andere levensstijl ervaren’. Maar de Japanse werknemers moeten nog aan het idee wennen.

Blijf op de hoogte

Iedere zaterdag rond het middaguur de recensies en interviews die u niet mag missen en het boek van de week? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.

Aan Sakai Hiroyuki van restaurant Queen of Chickens ligt het niet. Speciaal voor Premium Friday gaat hij twee uur eerder open voor happy hour: drinken zoveel je wilt voor 1.000 yen (8,20 euro). Maar het loopt al tegen vijven en er zit niet één klant aan de kip met bier. ‘Misschien heeft het tijd nodig’, zegt Hiroyuki. ‘Vroeger werkte iedereen hier op zaterdag en dat gebeurt nu ook niet meer.’

Het was zo mooi bedacht door de Japanse regering, om het ongezonde overwerken aan banden te leggen. Met het net gestorte salaris kunnen werknemers op deze vrije namiddag winkelen of aan de vrijdagmiddagborrel gaan en zo de kwakkelende Japanse economie een impuls geven.

Slechts 3,4 procent van de werknemers had eerder dan normaal uitgeklokt

Uiteindelijk is meer winst maken toch belangrijker

Meiko Makino (27), werkzaam is bij een financiële dienstverlener

Japanse werknemers bezoeken een museum nadat ze om 3 uur klaar waren met werken.
Japanse werknemers bezoeken een museum nadat ze om 3 uur klaar waren met werken. © ANP

Maar de Japanse werknemers moeten nog aan het idee wennen. Tijdens de derde editie, vandaag dus, raakt het pas na 17 uur druk in de zakenwijk Shimbashi. Met honderden tegelijk komen ze uit de kantoortorens gestroomd. Vooral de mannen zijn vrijwel identiek gekleed; ze dragen een blauw of zwart tweedelig pak en een modern stoffen aktetasje waar net een laptop in past. En allemaal hadden ze doorgewerkt. (Uit een peiling na de eerste Premium Friday eind februari bleek dat slechts 3,4 procent van de werknemers eerder dan normaal had uitgeklokt.)

‘Het komt voor ons kantoor niet goed uit’, zegt Meiko Makino (27), die werkzaam is bij een financiële dienstverlener. ‘Op vrijdagmiddag is het bijna altijd druk, en nu al helemaal als de maand wordt afgesloten. Uiteindelijk is meer winst maken toch belangrijker.’

Japanners horen tot hardste werkers ter wereld: werkdagen van 12 uur zijn heel normaal en gemiddeld nemen werknemers er slechts de helft van hun vakantiedagen op. Toch komt die cultuur langzaam onder druk te staan, omdat steeds meer Japanners oog hebben voor de gezondheidsschade die excessief overwerk kan aanrichten.

Karoshi, ofwel ‘dood door overwerk’, is een gangbaar verschijnsel

Karoshi, ofwel ‘dood door overwerk’, is een gangbaar verschijnsel. Zo erkende de Japanse overheid dat in 2015 96 gevallen van hartfalen en 93 zelfmoord(pogingen) waren veroorzaakt door overmatig overwerk.

Op aandringen van de vereniging van nabestaanden van karoshislachtoffers is drie jaar geleden een wet aangenomen die de regering dwingt onderzoek te doen naar de oorzaken van karoshi – en op basis daarvan preventiemaatregelen te nemen. Een van de drijvende krachten achter die wet is voorzitter Emiko Teranishi (68), wier man in 1996 overleed.

‘Hij begon er in 1976 als kok, dat vond hij heerlijk’, zegt Teranishi, die een foto bij zich heeft van haar man Akira in kokstenue in een noodlesrestaurant in Kyoto. ‘In het begin werkte hij ook al hard, maar dat wilde hij zelf ook. Hij geloofde dat hij een betere kok zou worden door veel uren te maken.’ Zijn goede prestaties leidden ook tot een promotie tot chef-kok en later, in 1993, tot manager van het restaurant.

Een borrel na werk in Japan op Premium Friday.
Een borrel na werk in Japan op Premium Friday. © ANP

20% van de onderzochte Japanse bedrijven laat hun werknemers meer dan 80 uur per maand overwerken

‘Vanwege de kwakkelende economie werd het steeds moeilijker de verwachte omzet te halen. Hij werd door zijn werkgever onder druk gezet de kosten te drukken. Zo moest hij mensen ontslaan en zelf meer uren werken.’ In de maanden voor zijn dood werkte hij 350 uur per maand. Twee dagen per maand nam hij vrij. ‘Als ik hem ‘s avond iets wilde vertellen over wat de kinderen hadden gedaan, was hij te moe om te luisteren.’

Haar man raakte steeds dieper verstrikt in een wereld van alleen maar werk en stress. ‘Hij was opgegroeid met het idee dat je het alleen kunt maken als je hard werkt. Het was voor hem niet mogelijk eruit te stappen.’

De Japanse overheid liet vorig jaar voor het eerst grootschalig odnerzoek doen naar karoshi. Uit de resultaten bleek dat ruim 20 procent van de onderzochte Japanse bedrijven hun werknemers meer dan 80 uur per maand laat overwerken. Premier Shinzo Abe beloofde daarop een wettelijk plafond op overwerk in te voeren. Maar dat is volgens Teranishi een ‘waardeloos’ plan. ‘In plaats van iets te doen aan het werkelijk probleem, de overwerkcultuur, legitimeert het 100 uur overwerk per maand. Dit gaat in tegen wat we al die tijd hebben geprobeerd te bereiken.’

Loyaliteit

Het zit niet in onze cultuur om minder te werken

Mitsuhida Uedo (56), manager bij een verzekeringsmaatschappij

De schuld daarvan ligt niet alleen bij de werkgevers. Japanse bedrijven kennen een hiërarchische, conformistische cultuur waar lang op je bureaustoel zitten een teken is van loyaliteit aan de werkgever, hetgeen vaak belangrijker is dan arbeidsproductiviteit. Mede door sociale druk, prestatiedrang en het niet willen afvallen van collega’s zit het overwerk er bij werknemers diep ingebakken. Daarnaast neemt het aantal tijdelijke contracten toe en staan veel jonge mensen onder druk om te presteren.

‘Het zit niet in onze cultuur om minder te werken’, zegt Mitsuhida Uedo (56), manager bij een verzekeringsmaatschappij. Hij is op Premium Friday pas na vijven van kantoor weggegaan en staat nu op het punt een rokerig eetcafé binnen te stappen. ‘In Japan ga je pas naar huis als je baas is vertrokken. Dat verwacht ik zelf ook van mijn ondergeschikten. Bovendien is er gewoon altijd veel werk te doen.’

Toch denken sommige bazen daar anders over. Zo gaat op de burelen van de gemeente Tokio om 20 uur ‘s avonds het licht uit. Ook zijn er overwerkteams die notoire laatwerkers achter de vodden zitten. Bij bank-verzekeraar Mitsui Sumitomo wordt iedereen om 19 uur automatisch uitgelogd. Als iemand daarna toch inlogt, krijg zijn manager een waarschuwingsmail.

Werkcultuur hervormen

De Japanse premier Shinzo Abe wil de werkcultuur in zijn land grondig hervormen. Zijn belangrijkste zorg is dat het vele overwerken de arbeidsparticipatie van vrouwen afremt, terwijl die nou juist hard nodig zijn in het snel vergrijzende Japan. Als iedereen minder (over)werkt kunnen mannen meer tijd aan hun gezin besteden en vrouwen blijven werken, is zijn redenatie. De premier hoopt met de cultuurverandering ook iets te doen aan het alarmerend lage geboortecijfer in Japan.

Naast de Premium Friday-campagne, die een mentaliteitsverandering in gang moet zetten, onderhandelde Abe de afgelopen maanden met vertegenwoordigers van werkgevers en werknemers over een wettelijk plafond op overwerk. Volgens het nieuwe plan mogen Japanners straks nog 45 uur per maand overwerken. Behalve als het druk is: dan geldt een maximum van 100 uur per maand. Volgens critici is het voorstel vanwege dat hoge plafond zinloos en legitimeert het de huidige overwerkpraktijk alleen maar.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s